تخصیص ناچیز بودجه آب کشاورزی؛ خشکسالی ۶۰ ساله و تأخیر وزارت نیرو در الگوی کشت

اهداف بلندمدت و کوتاه‌مدت کاهش مصرف آب

برنامه‌ریزی‌های کلان کشور برای مدیریت منابع آبی کشاورزی بر دو سند اصلی استوار است:

• سند امنیت غذایی (مصوب ۱۴۰۲): در این سند، برنامه‌ریزی شده است که تا افق سال ۱۴۱۱، میزان مصرف آب در بخش کشاورزی بالغ بر ۴۰ درصد کاهش یافته و به ۶۰ درصد آب تجدیدپذیر برسد. برای دستیابی به این هدف، حداقل ۳۰ تا ۴۰ شاخص و ۲۴۰ الزام تعریف شده است.
• قانون برنامه هفتم توسعه: طبق این قانون، مقرر شده است طی یک دوره پنج ساله، میزان مصرف آب از رقم اعلامی وزارت نیرو (۸۰ میلیارد متر مکعب) به ۶۵ میلیارد متر مکعب کاهش یابد. این کاهش معادل تقریباً ۳ میلیارد متر مکعب در سال است.

با وجود تدوین این برنامه‌ها، هدایتی تأکید کرد که الزامات حیاتی مربوط به سامانه‌های نوین آبیاری و زیرسطحی که برای تحقق این اهداف ضروری هستند، متأسفانه به مرحله اجرا نرسیده‌اند.

بحران اعتباری و زیرساخت‌های معطل

یکی از بزرگترین موانع در مسیر بهره‌وری آب، کمبود شدید اعتبارات تخصیص‌یافته است. زیرساخت‌هایی نظیر سامانه نوین آبیاری، سامانه‌های زیرسطحی، تجهیز و نوسازی قنوات، بهسازی کانال‌ها و توسعه شبکه‌های آبیاری و زهکشی، در برنامه هفتم نیازمند بودجه‌ای معادل ۱۴۵ هزار میلیارد تومان (۱۴۵ همت) بودند.

«برای سال ۱۴۰۳، رقمی بالغ بر ۱۴۵ همت برآورد شد که تا پایان سال مالی، تنها ۴.۵ همت در این سال تخصیص داده شد. مطمئناً با این شرایط به هدف بهره‌وری نخواهیم رسید.»

الگوی کشت و تأخیر در تصمیم‌گیری

بر اساس ماده ۳۳ قانون برنامه هفتم، تنظیم الگوی کشت سالانه باید سه ماه قبل از آغاز سال آبی جدید توسط وزارت جهاد کشاورزی تدوین و در اختیار کشاورزان قرار گیرد. این برنامه از طریق سامانه‌های برخط، خدمات مختلفی از جمله نحوه کشت، پیشنهادات کوددهی و سم‌پاشی را ارائه می‌دهد.

با این حال، مدیریت الگوی کشت با چالش‌های جدی مواجه شده است:

• تأخیر وزارت نیرو: با وجود مکاتبات لازم، وزارت نیرو اعلام میزان آب قابل بهره‌برداری برای سال زراعی جدید را با تأخیر انجام داد. در حالی که برنامه الگوی کشت باید از تیرماه روی سامانه می‌رفت، وزارت نیرو میزان ۵۱ میلیارد متر مکعب آب سطحی و زیرزمینی را در مهرماه ابلاغ کرد.
• پیامد تأخیر: این تأخیر سه ماهه، مدیریت خشکسالی را دچار مشکل کرده و موجب شده تا کشاورزان نتوانند به موقع برنامه کشت خود را تنظیم کنند.

خشکسالی بی‌سابقه؛ تهدیدی برای تولیدات اساسی

سرپرست دفتر امور آب کشاورزی وضعیت کنونی بارش‌ها را بحرانی توصیف کرد. کشور با خشکسالی شدید در ۵۷ سال گذشته روبه‌رو شده است، و شرایط سال زراعی جدید حتی بدتر از سال قبل پیش‌بینی می‌شود:

• کم‌بارشی تاریخی: با گذشت حدود دو ماه از آغاز سال زراعی جدید، کم‌بارشی در ۶۰ سال گذشته بی‌مانند بوده است.
• وضعیت استان‌ها: تاکنون ۱۵ استان کشور بارشی موثر نداشته‌اند.

در سال زراعی گذشته، کاهش تولید محصولات اساسی در تابستان چشمگیر بود و کشور مجبور به واردات بخش زیادی از این محصولات شد. در صورت عدم بارش در آذرماه و فصل زمستان، کشت پاییزه نیز با چالش جدی مواجه خواهد شد و احتمال تأخیر در کشت دیم وجود دارد.

اقدامات اضطراری و مدیریت بحران

وزارت جهاد کشاورزی برای مقابله با شرایط خشکسالی، فهرستی از پروژه‌های متناسب را به سازمان مدیریت بحران و سازمان برنامه و بودجه ارسال کرده است. این اقدامات شامل موارد زیر هستند:

• آبرسانی اضطراری و انتقال آب با لوله.
• بهبود وضعیت قنوات و زیرساخت‌های سنتی.
• ذخیره آب در استخرهای ذخیره در استان‌های مختلف.

هدف از این اقدامات، تأمین اعتبار و اجرای سریع پروژه‌ها برای کاهش حداکثری خسارات ناشی از کم‌آبی و مدیریت بحران فعلی است.