نقش میلسپو در مذاکرات تجاری ایران و شوروی بر سر برنج و پیشنهاد فروش شکر در بازار سیاه

آرتور میلسپو؛ کارشناس مالی آمریکایی در ایران

آرتور میلسپو، متولد مارس ۱۸۸۳ در میشیگان، یک حقوقدان و کارشناس مالی برجسته آمریکایی و دانش‌آموخته دانشگاه‌های جانز هاپکینز (دکترا) و ایلینوی (کارشناسی ارشد) بود. دولت ایران او را در دو مقطع زمانی حساس برای اصلاح ساختار مالی کشور به خدمت گرفت:

• دوره اول: ۱۹۲۲ تا ۱۹۲۷ میلادی
• دوره دوم: ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۵ میلادی

انحصار برنج و خسارات هنگفت موافقتنامه‌های پایاپای

بر اساس گزارش‌های میلسپو، دولت ایران تا پیش از سال ۱۹۴۴، محصول برنج شمال کشور را تحت انحصار خود داشت و مازاد آن را طبق موافقتنامه‌های پایاپای با کالاهای ساخت شوروی مبادله می‌کرد. این رویه، به ویژه در جریان یک توافق مهم، منجر به زیان‌های سنگین مالی برای کشور شد.

پیامدهای موافقتنامه ۱۹۴۳

موافقتنامه ١٩٤٣ منجر به خسارات مالی هنگفتی به دولت ایران گردید، بخشی به علت شرایط خود موافقتنامه و بخش دیگر به علت بی‌کفایتی تشکیلات خودمان.

این خسارات سنگین، دولت را بر آن داشت تا در سال ۱۹۴۴ به انحصار برنج خاتمه دهد، اما این پایان ماجرا نبود.

پیشنهاد شوروی برای مبادله پایاپای جدید

درست در زمان برداشت محصول، نمایندگی بازرگانی شوروی با طرح یک پیشنهاد جدید پایاپای وارد میدان شد. روس‌ها صراحتاً اعلام کردند که تمایلی به خرید مستقیم برنج از فروشندگان یا دلالان ایرانی ندارند. پیشنهاد آن‌ها مبادله برنج در مقابل کالاهای زیر بود:

• منسوجات نخی
• ظروف بدل چینی
• بلوزآلات
• سایر کالاهای مختلف

واکنش ایران و مسئله بازار سیاه

وزیران ایرانی با اصل پیشنهاد موافقت کردند، اما یک مشکل اساسی در زمینه منسوجات نخی وجود داشت؛ این کالا از سوی مرکز تدارکات خاورمیانه برای ایران سهمیه‌بندی شده و دولت آن را در داخل کشور جیره‌بندی و پخش می‌کرد. از این رو، طرف ایرانی در پاسخ به روس‌ها اعلام کرد:

در حالیکه خرید کالاهای مختلف را می‌پذیریم، در مورد قماش (منسوجات) تنها در صورتی از شوروی دریافت می‌کنیم که از نوعی باشد که ما جیره‌بندی و پخش می‌کنیم و شوروی‌ها مایل به فروش آن باشند، مشروط بر اینکه در مورد قیمت به توافق برسیم.

نمایندگی بازرگانی شوروی هیچ قیمتی برای منسوجات پیشنهاد نکرد. در عوض، تمایل خود را به وارد کردن قند و شکر و فروش مستقیم آن به بازرگانان ایرانی، یعنی در بازار سیاه، اعلام داشت.