رشد ۱۰۰ میلیون تنی پتروشیمی؛ چالش‌های کربن، آب و ریسک صادرات

صنعت پتروشیمی ایران در مسیر یک جهش کمی بزرگ قرار دارد؛ ظرفیت اسمی این صنعت طبق برنامه‌ریزی‌های رسمی تا پایان سال ۱۴۰۴ از مرز ۱۰۰ میلیون تن فراتر خواهد رفت و برنامه هفتم توسعه نیز هدف‌گذاری افزایش ظرفیت تا بیش از ۱۳۰ میلیون تن را دنبال می‌کند. این رشد چشمگیر که عمدتاً بر پایه ۶۶ پروژه توسعه‌ای و تمرکز بر خوراک‌های گازی استوار است، نویدبخش توسعه اقتصادی است؛ اما در سوی دیگر، چالش‌های زیست‌محیطی و اقتصادی بزرگی با بزرگ‌تر شدن این صنعت نمایان‌تر می‌شوند که مدیریت انتشار کربن، کنترل مصرف آب در شرایط تنش آبی و پیامدهای محیط‌زیستی محصولات شیمیایی در مرحله مصرف، از مهم‌ترین آن‌ها هستند. نادیده گرفتن این مسائل می‌تواند توان رقابتی و آینده صادرات ایران را تحت‌الشعاع قرار دهد.

مدیریت انتشار دی‌اکسیدکربن؛ الزام رقابت‌پذیری

بخش شیمیایی در سطح جهانی سالانه حدود ۱.۵ گیگاتن دی‌اکسیدکربن منتشر می‌کند که معادل ۱۸ درصد از کل انتشار صنعتی است. در ایران نیز الگوی جهانی صادق است؛ واحدهای بالادست متانول و آمونیاک، راکتورها، واحدهای تبدیل گاز و واحدهای بخار سهم اصلی این انتشار را بر عهده دارند. داده‌ها نشان می‌دهد ۸۵ درصد این آلایندگی ناشی از مصرف انرژی و ۱۵ درصد مربوط به فرآیندهای شیمیایی است.

ظرفیت فناوری CCUS و مالیات کربن

فناوری‌های جهانی مانند جذب، استفاده و ذخیره‌سازی کربن (CCUS) ظرفیت بالایی برای کاهش انتشار در ایران دارند. تجربه بین‌المللی حاکی از آن است که جداسازی دی‌اکسیدکربن از جریان فرآیندی در واحدهای آمونیاک می‌تواند بسیار کم‌هزینه‌تر از سایر صنایع باشد و حتی به حدود ۲۵ دلار به ازای هر تن برسد. این ظرفیت در شرایطی برای کشور جذاب است که بازارهای جهانی به سرعت به سمت اعمال مالیات کربن و سخت‌گیری بر ردپای زیست‌محیطی محصولات پتروشیمی حرکت می‌کنند.

نبود مشوق‌های مالی، چارچوب‌های قانونی یا سازوکارهای قیمت‌گذاری داخلی، می‌تواند فاصله ایران را با کشورهای پیشرو بیشتر کند و در آینده هزینه‌های صادرات را به شدت بالا ببرد. از این منظر، کاهش انتشار نه یک انتخاب محیط‌زیستی، بلکه یک الزام رقابت‌محور برای صنعت پتروشیمی محسوب می‌شود.

بحران آب؛ چالش راهبردی در عصر تنش آبی

ایران در یکی از بالاترین سطوح تنش آبی جهان قرار دارد؛ وضعیتی که مدیریت منابع آب شیرین را به یک مشکل راهبردی برای سیاستگذار و صنعت تبدیل کرده است. اگرچه سهم صنعت پتروشیمی از کل مصرف آب کشور ناچیز است، اما این صنعت برای خنک‌کاری، شست‌وشو، تولید بخار و فرآیندهای عملیاتی به آب نیاز دارد و تحت تأثیر محدودیت‌ها قرار می‌گیرد.

مقایسه با منطقه و راهکارهای ضروری

کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس طی سال‌های اخیر به سمت استفاده گسترده از پساب تصفیه‌شده، آب‌شیرین‌کن‌های صنعتی و چرخه‌های بازیافت داخلی آب حرکت کرده‌اند. توسعه این راهکارها در ایران، به‌ویژه در سایت‌های ساحلی، از منظر رقابت‌پذیری و کاهش ریسک عملیاتی برای آینده صنعت حیاتی است. مهم‌ترین اقدامات موردنیاز عبارتند از:

• توسعه گسترده آب‌شیرین‌کن‌ها در نوار ساحلی.
• تعمیق فرآیندهای بازیافت داخلی آب در مجتمع‌ها.
• استانداردسازی مصرف و تدوین سیاست‌های تعرفه‌ای متناسب با سطح تنش آبی هر منطقه.

پیش‌بینی‌های نگران‌کننده برای سال ۲۰۵۰

بر اساس مطالعات جهانی، ایران یکی از کشورهای دارای استرس آبی بسیار بالا در خاورمیانه است. تحلیل سناریوهای گذار صنعت شیمیایی تا سال ۲۰۵۰ نیز تصویری نگران‌کننده ارائه می‌دهد. سه سناریوی اصلی (زیست‌توده‌ای، جذب و ذخیره کربن، و جذب و استفاده از کربن) پیامدهای متفاوتی برای منابع طبیعی ایران دارند:

حرکت بدون برنامه‌ریزی به سمت مسیرهای پرمصرف مانند Biomass، می‌تواند در دهه‌های آینده به بروز بحران‌های زیست‌محیطی و اقتصادی منجر شود. سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری‌های کم‌آب و زیرساخت CCU، پیش‌شرط پایداری صنعت پتروشیمی ایران تا میانه قرن است.

پیامدهای زیست‌محیطی در زنجیره مصرف و پسماند

تأثیرات محیط‌زیستی پتروشیمی تنها به مرحله تولید محدود نمی‌شود؛ بسیاری از محصولات در مرحله مصرف، آلایندگی‌های متفاوتی ایجاد می‌کنند. در حالی که محصولاتی مانند عایق‌های پلیمری و مواد سبک در پره‌های بادی می‌توانند در کاهش انتشار نقش مثبت داشته باشند، محصولات دیگری نیز وجود دارند که چالش‌زا هستند:

• کودهای نیتروژنه: منبع انتشار گاز نیتروز اکسید هستند؛ گازی که چند صد برابر آلاینده‌تر از دی‌اکسید کربن است و تخمین زده می‌شود انتشار ناشی از کودهای مصنوعی معادل بیش از ۶۰۰ میلیون تن دی‌اکسید کربن باشد.
• ترکیبات شیمیایی مصرفی: رنگ‌ها و چسب‌ها از منابع اصلی ترکیبات آلی فرار (VOCs) در آلودگی هوا محسوب می‌شوند.
• پسماند پلاستیک: بزرگ‌ترین چالش است. در سطح جهانی کمتر از ۲۰ درصد پلاستیک‌ها بازیافت می‌شوند. ایران نیز با رشد تولید پلیمرها، ناگزیر باید به سمت طراحی یک اقتصاد دایره‌ای حرکت کند.

الزامات سیاستی برای بقا و رقابت‌پذیری

هم‌زمانی رشد ظرفیت پتروشیمی با سخت‌گیری‌های جهانی زیست‌محیطی، مجموعه‌ای از ریسک‌های اقتصادی را برجسته می‌کند. افزایش بهای آب در مناطق دچار تنش آبی و احتمال اعمال استانداردهای اجباری یا مالیات کربن، حاشیه سود واحدهای تولیدی و مسیر صادرات را تحت فشار قرار می‌دهد.

برای افزایش تاب‌آوری و مواجهه موثر با چالش‌های آتی، تدوین یک نقشه‌ راه ملی برای پایداری صنعت پتروشیمی ضروری است. این نقشه باید اهداف کمی مشخصی برای کاهش انتشار CO2، افزایش بهره‌وری آب و بهبود مدیریت پسماند تعیین کند.

پیشنهادهای کاربردی

اقدامات هدفمند سیاستی باید بر محورهای زیر متمرکز شوند:

1. توسعه راهبردی CCUS: طراحی بسته‌های مشوق برای واحدهای کاهنده انتشار و تقویت همکاری میان شرکت ملی صنایع پتروشیمی، دانشگاه‌ها و شرکت‌های فناور داخلی.
2. مدیریت پایدار آب: سرمایه‌گذاری در واحدهای تصفیه و بازیافت آب، توسعه آب‌شیرین‌کن‌ها و بهره‌گیری از منابع آب غیرمتعارف.
3. تقویت اقتصاد دایره‌ای پلیمرها: تدوین مقررات الزام‌آور برای بازیافت و حمایت از طراحی محصولاتی با قابلیت بازیافت بالا و سیاست‌های پایان‌عمر.
4. ارتقای شفافیت: انتشار گزارش‌های سالانه درباره میزان انتشار آلاینده‌ها، مصرف آب و اقدامات پایداری برای تقویت موقعیت صنعت در بازارهای جهانی.

مدیریت زیست‌محیطی دیگر صرفاً یک الزام نظارتی نیست، بلکه به بخش جدایی‌ناپذیر از استراتژی بقا و توان رقابتی صنعت پتروشیمی ایران در بازار جهانی تبدیل شده است.