تمرکز ۴۵۵ همت از مطالبات غیرجاری شبکه بانکی در میان تنها ۱۰۰ شخص حقوقی

تعریف و طبقه‌بندی مطالبات بانکی

مطالبات بانکی یکی از مهم‌ترین اجزای دارایی‌های بانک‌ها محسوب می‌شود و مدیریت صحیح آن برای ارزیابی سلامت ترازنامه و ریسک اعتباری حیاتی است. این مطالبات بر اساس ضوابط نظارتی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

مطالبات جاری

به تسهیلاتی اطلاق می‌شود که از تاریخ سررسید یا زمان مقرر بازپرداخت اقساط آن‌ها بیش از دو ماه سپری نشده باشد. این مطالبات ریسک قابل‌توجهی ندارند و در چارچوب مطالبات عادی ارزیابی می‌شوند.

مطالبات غیرجاری و زیرگروه‌های آن

مطالبات غیرجاری نشان‌دهنده عدم ایفای تعهدات مشتری و افزایش ریسک عدم وصول است. این مطالبات شامل سه زیرگروه اصلی هستند:

• مطالبات سررسید گذشته: بیش از دو ماه و حداکثر تا شش ماه از تاریخ سررسید یا قطع بازپرداخت اقساط سپری شده است.
• مطالبات معوق: بیش از شش ماه و کمتر از هجده ماه از زمان سررسید یا توقف پرداخت گذشته است و نیازمند پیگیری‌های جدی‌تر حقوقی است.
• مطالبات مشکوک‌الوصول: بیش از هجده ماه از سررسید یا زمان قطع بازپرداخت اقساط گذشته و احتمال وصول بدهی به شدت کاهش یافته است. بانک‌ها موظف به منظور کردن ذخایر لازم برای پوشش زیان احتمالی هستند.

جزئیات آماری از مطالبات غیرجاری شبکه بانکی

طبق آمار اعلامی، مطالبات غیرجاری شبکه بانکی تا پایان خردادماه سال جاری، بالغ بر یک هزار و ۲۶۸ هزار میلیارد تومان (همت) بوده است. نکته حائز اهمیت این است که ۴۵۵ همت از این مبلغ کلان، تنها مربوط به بدهی‌های ۱۰۰ شخص حقوقی به بانک‌هاست که نشان‌دهنده تمرکز بالای ریسک اعتباری است.

سهم و رشد مطالبات غیرجاری بر اساس نوع بانک (خردادماه)

بررسی جزئیات آمارهای پولی و بانکی نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از مطالبات غیرجاری مربوط به بانک‌های خصوصی است. در جدول زیر، سهم و رشد ماهانه و سالانه مطالبات غیرجاری بر اساس نوع بانک قابل مشاهده است:

شایان ذکر است که با وجود کمترین سهم از کل مطالبات غیرجاری، بانک‌های تخصصی با ۷.۱ درصد، بیشترین رشد ماهانه و با ۵۰.۱ درصد، بیشترین رشد سالانه را در این بخش تجربه کرده‌اند. رشد سالانه مطالبات غیرجاری در کل شبکه بانکی تا خردادماه برابر با ۳۶.۲ درصد بوده است.

تمرکز اعتبارات؛ تهدیدی بنیادین برای نظام بانکی

کارشناسان اقتصادی تمرکز منابع بانکی در میان شرکت‌های زیرمجموعه یا تعداد محدودی از بنگاه‌های اقتصادی را یکی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده سلامت شبکه بانکی می‌دانند. هنگامی که تسهیلات قابل‌توجهی در اختیار شرکت‌هایی قرار می‌گیرد که با بانک ارتباط مالکیتی یا مدیریتی دارند، ریسک نکول به شدت افزایش می‌یابد.

اگر شرکت‌های بزرگ بدهکار با کاهش نقدینگی یا شکست طرح‌های سرمایه‌گذاری مواجه شوند، نکول آن‌ها می‌تواند بخش بزرگی از مطالبات بانک را غیرجاری کرده و منجر به اختلال جدی در جریان نقدی، افزایش زیان انباشته، کاهش کفایت سرمایه و در نهایت ناترازی ترازنامه و حتی انحلال بانک شود.

ضعف در اعتبارسنجی پروژه‌های وابسته به بانک، یکی دیگر از پیامدهای تمرکز تسهیلات است؛ چرا که ممکن است بانک به جای ارزیابی حرفه‌ای ریسک، صرفاً به دلیل وابستگی، به پروژه‌هایی تسهیلات دهد که فاقد بازدهی یا توان بازپرداخت کافی هستند. به عقیده بسیاری، ناترازی شدید و انحلال بانک آینده سابق نیز ناشی از همین تمرکز تسهیلات در شرکت‌های زیرمجموعه بوده است. این بانک تا پایان شهریورماه سال جاری حدود ۱۲۵ هزار میلیارد تومان تسهیلات و مطالبات غیرجاری داشته است.

پیشگیری از انباشت مطالبات غیرجاری با سامانه اشخاص

بانک مرکزی در مهرماه سال جاری با هدف پیشگیری از انباشت مطالبات غیرجاری، از سامانه روابط اشخاص رونمایی کرد. این سامانه، نخستین سیستم متمرکز و هوشمند برای شناسایی و نظارت برخط بر روابط سببی، نسبی، سهامداری، مدیریتی و مالکیتی اشخاص حقیقی و حقوقی مرتبط در شبکه بانکی است.

هدف اصلی از عملیاتی شدن این سامانه، تسهیل شناسایی انواع گروه‌های اشخاص دارای منافع مشترک در شبکه بانکی است تا از تخصیص متمرکز و پرریسک منابع جلوگیری شود. با این حال، میزان اثرگذاری نهایی این سامانه در کاهش تمرکز اعتبارات و بهبود وضعیت مطالبات غیرجاری هنوز مشخص نیست و نیازمند زمان است.