شتاب‌دهی به مرجعیت علمی ایران در برنامه هفتم؛ از نوسازی آزمایشگاه‌ها تا جذب نخبگان و توسعه هوش مصنوعی

مرجعیت علمی و توسعه زیرساخت‌های حیاتی

بند «پ» ماده ۹۷ برنامه هفتم توسعه، بر ضرورت تبدیل ایران به مرجع علمی و فناورانه منطقه تأکید دارد. بر این اساس، وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و همچنین معاونت علمی مکلف شده‌اند تا مراکز علمی شاخص و قطب‌های علمی را مشخص کرده و اعتبارات لازم برای نوسازی تجهیزات پیشرفته را تأمین کنند.

نوسازی قطب‌های علمی و دانشگاه‌های پیشرو

در راستای اجرای این بند، آیین‌نامه حمایت از نوسازی تجهیزات و ابزارهای علمی مراکز شاخص و قطب‌های علمی به تصویب رسیده و در حال اجرا است. معاون علمی ریاست جمهوری اعلام کرد که تا پایان دولت، آزمایشگاه‌های دانشگاه‌های پیشرو نوسازی خواهند شد و در حوزه‌های نوظهور، آزمایشگاه‌های جدیدی احداث می‌شوند.

از جمله اقدامات عملیاتی در سال ۱۴۰۳ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• احداث و حمایت از بیش از پنج زیرساخت آزمایشگاهی و کارخانه نمونه‌سازی در حوزه‌های فناوری‌های نوظهور.
• تمرکز بر توسعه زیرساخت‌ها در زمینه‌هایی چون کوانتوم، میکروالکترونیک و هوش مصنوعی.

همچنین، آیین‌نامه اجرایی بند «پ» ماده ۹۷ باید ظرف سه ماه از لازم‌الاجرا شدن قانون برنامه هفتم، توسط معاونت علمی و با همکاری وزارتخانه‌های ذی‌ربط تهیه و به تصویب هیأت وزیران برسد تا نقشه راه عملیاتی برای تسریع نوسازی زیرساخت‌ها تکمیل شود.

جذب نخبگان و تعامل بین‌المللی

ماده ۹۸ برنامه هفتم توسعه به فعال‌سازی قابلیت‌های سرزمینی و ارتقای موقعیت راهبردی ایران در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی اختصاص دارد. محور کلیدی این ماده، بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان ایرانی خارج از کشور و متخصصان بین‌المللی است.

آمار و اقدامات در حوزه نخبگان

معاونت علمی، آیین‌نامه ارتباط با نخبگان و خدمات کنسولی برای نخبگان بین‌المللی (بندهای الف و پ ماده ۹۸) را بازطراحی و سیاست ملی نخبگان کشور را به‌روزرسانی کرده است. آمارها نشان‌دهنده موفقیت نسبی در این حوزه است:

• برقراری بیش از ۸۹۵ همکاری فعال میان نخبگان ایرانی مقیم خارج و مراکز علمی داخلی، که نشان‌دهنده رشدی ۱۰ درصدی نسبت به سال قبل است.
• صدور ۶۵ پرونده تأیید و ۱۱۴ کارت اقامت ویژه برای متخصصان و کارآفرینان بین‌المللی تا سال ۱۴۰۴.

طرح‌های حمایتی برای ماندگاری

به منظور ایجاد انگیزه برای ماندن و فعالیت نخبگان در داخل کشور، طرح‌های حمایتی متعددی در دستور کار قرار گرفته است:

• راه‌اندازی طرح مسکن نخبگان در شهرهای مختلف.
• ارائه حمایت‌های پژوهانه از اساتید.
• تأمین کمک هزینه ماهیانه برای دانشجویان دکترای نخبه توسط بنیاد ملی نخبگان.

علاوه بر این، معاونت علمی موظف است ظرف یک سال از لازم‌الاجرا شدن برنامه، امکان اشتغال، اقامت و دریافت تسهیلات کنسولی را برای دانش‌آموختگان نخبه بین‌المللی که تمایل به فعالیت در ایران دارند، فراهم کند.

شتاب در اقتصاد دانش‌بنیان و فناوری‌های پیشرفته

برنامه هفتم توسعه، اقتصاد دانش‌بنیان را موتور محرک رشد می‌داند و اهداف بلندپروازانه‌ای را در زمینه تزریق منابع مالی و توسعه فناوری دنبال می‌کند.

تزریق منابع و اهداف اقتصادی

در حوزه مالی، بند «ت» ماده ۹۹ منابع حاصل از عوارض صادرات خام‌فروشی را به توسعه فناوری در شش حوزه پیشران اختصاص داده است. همچنین، تزریق سرمایه به صندوق نوآوری و شکوفایی نتایج قابل توجهی داشته است:

این تزریق سرمایه تاکنون منجر به شکل‌گیری ۱۶۰۰ شرکت دانش‌بنیان و تجاری شدن ۵۸۰ محصول فناورانه شده است.

توسعه زیرساخت‌های فناوری و هوش مصنوعی

اقدامات گسترده‌ای در زمینه توسعه زیرساخت‌های فناوری و پردازشی صورت گرفته است:

• شبکه ملی آزمایشگاهی: توسعه در ۵۰ دانشگاه و ارائه بیش از ۴۲۰۰ خدمت فناورانه به صنعت (ماده ۱۰۰).
• پارک‌های فناوری: اتصال ۲۵ پارک فناوری استانی و پیوند بیش از ۷۰۰ نیاز صنعتی به دانشگاه‌ها (ماده ۱۰۱).
• طرح ملی هوش مصنوعی: آغاز با چهار محور زیرساخت، آموزش، داده و کاربردی‌سازی.

ظرفیت پردازشی کشور از یک پتافلاپس به ۲۰ پتافلاپس افزایش یافته و تا پایان سال به ۹۰ پتافلاپس خواهد رسید. برنامه‌ریزی برای رسیدن به بیش از ۲۰۰ پتافلاپس در سال آینده با مشارکت بخش خصوصی انجام شده است.

هم‌اکنون ۴۲ شرکت دانش‌بنیان فعال در حوزه هوش مصنوعی در کشور مشغول به فعالیت هستند و سهم صادرات فناورانه آن‌ها رو به رشد است. علاوه بر این، مرکز ملی تحقیقات کوانتوم فعالیت خود را آغاز کرده و سه پروژه ژن درمانی در مرحله بالینی قرار دارند.

چشم‌انداز و تغییر پارادایم علمی

معاون علمی ریاست جمهوری تأکید کرده است که این اقدامات فراتر از شاخص‌های صرفاً اقتصادی هستند و نشان‌دهنده تغییر پارادایم از انباشت علم به کاربرد عملی آن، حرکت از پژوهش برای انتشار به پژوهش برای تولید و خدمت، و تبدیل دانایی به زیستن واقعی است.

اهداف کلان در شاخص نوآوری

برنامه‌ریزی شده است که رتبه ایران در شاخص نوآوری جهانی که هم‌اکنون ۷۰ از ۱۳۹ کشور است، تا پایان برنامه هفتم به ۴۲ ارتقا یابد. این برنامه نه تنها یک برنامه داخلی است، بلکه بخشی از گفت‌وگوی جهانی درباره نوآوری مسئولانه محسوب می‌شود که در آن استقلال فناوری و همکاری جهانی پیش‌شرط یکدیگرند.

جمع‌بندی پیشرفت‌ها و چالش‌ها

معاونت علمی گام‌های مهمی در اجرای برنامه هفتم برداشته است، از جمله اجرای آیین‌نامه نوسازی تجهیزات، توسعه شبکه ملی آزمایشگاهی و آغاز طرح‌های کلان هوش مصنوعی و نخبگان. با این حال، تکمیل برخی آیین‌نامه‌های اجرایی (مانند بند «پ» ماده ۹۷ و ماده ۹۸)، افزایش سهم اقتصاد دانش‌بنیان به هدف ۵٪ و ارتقای کامل رتبه نوآوری، همچنان نیازمند پیگیری مستمر و هماهنگی بیشتر میان دستگاه‌ها است.