مدیرکل محیط زیست قزوین: احیای تالاب‌ها منوط به تأمین حقابه پایدار و حفظ بستر است

اهمیت و وضعیت کنونی تالاب‌های قزوین

استان قزوین دارای مجموعه‌ای ارزشمند از تالاب‌ها است که هر کدام نقشی حیاتی در تعادل اکوسیستم منطقه، تأمین آب زیرزمینی و حفظ تنوع زیستی ایفا می‌کنند. تالاب‌هایی چون اوان، دریابک و آلوبن به‌دلیل ویژگی‌های کوهستانی منحصربه‌فرد خود، کانون آبزیان و مقاصد مهم گردشگری محسوب می‌شوند.

تالاب‌ها تأثیر مستقیمی بر تنظیم آب و اقلیم محلی دارند. همچنین، تالاب الله‌آباد نقش مهمی در جذب پرندگان کنار آبزی و مهار انتشار گردوغبار در منطقه ایفا می‌کند.

چالش‌های آبی و اقلیمی حوضه‌های آبریز

وضعیت کنونی حوضه‌های آبریز استان متأثر از شرایط اقلیمی کشور، یعنی کاهش کلی بارش‌ها و افزایش تبخیر است. با این حال، اقدامات کنترلی برای حفظ ذخایر آبی ادامه دارد:

• تأمین نیاز آبی تالاب اوان به میزان حدود ۱۰ لیتر در ثانیه از منابع آبی دره اوان.
• کنترل رسوبات با ایجاد سازه‌های مهار سیلاب در حوضه آبریز.

تالاب‌های آلوبن و دریابک نیز با توجه به اینکه از چشمه‌های زیرزمینی در کف این دریاچه‌ها تغذیه می‌شوند، شرایط نسبتاً پایداری دارند.

عوامل اصلی کاهش سطح آب و راهکارهای مقابله

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قزوین خاطرنشان کرد که کارشناسان محیط زیست استان در حال رصد دائمی پارامترهای کیفی و کمی این اکوسیستم‌ها هستند و داده‌های به‌روز در دسترس تیم‌های کارشناسی قرار دارد.

دلایل خشک شدن تالاب الله‌آباد

روند کاهش سطح آب در برخی تالاب‌ها نظیر تالاب الله‌آباد عمدتاً ناشی از تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های متوالی در سال‌های اخیر بوده است. علاوه بر این، عوامل زیر به عنوان دلایل اصلی خشک شدن این تالاب شناسایی شده‌اند:

• کاهش نزولات جوی.
• چرای بی‌رویه شتر.
• زهکش ایجاد شده در بستر تالاب.
• افزایش فرایند بیابان‌زایی.

مدیریت بحران و کند کردن روند افت آب

عامل ثانویه در کاهش سطح آب، افزایش برداشت‌های مجاز و غیرمجاز از منابع آب تغذیه‌کننده این حوضه است. با توجه به شدت خشکسالی‌های فراگیر، توقف کامل روند کاهش سطح آب در برخی موارد دشوار بوده است. با این وجود، اقدامات کنترلی زیر توانسته‌اند از خشکی کامل برخی آبگیرهای کوچک‌تر جلوگیری کنند و سرعت افت را کُند سازند:

هماهنگی با دستگاه‌های ذیربط نظیر آب منطقه‌ای در ممانعت از انسداد رودخانه‌های منشعب به تالاب برای مصارف کشاورزی، برخورد با حفر چاه‌های غیرمجاز، کف‌شکنی و مدیریت تخصیص آب در سال‌های اوج بحران، بخشی از تلاش‌های مستمر ما برای حفظ و بهبود وضعیت موجود بوده است.

راهبرد احیا و حفظ بلندمدت تالاب‌ها

قابلیت احیا برای بخش قابل‌توجهی از تالاب‌های استان وجود دارد. این قابلیت به دو عامل کلیدی بستگی دارد:

1. حفظ بستر تالاب در مقابل تخریب، تصرف، برداشت و آلودگی.
2. تأمین حقابه محیط زیستی پایدار.

تالاب‌هایی که هنوز ساختار اکولوژیکی آن‌ها به طور کامل از بین نرفته، با مدیریت منابع آب می‌توانند به سرعت پاسخ مثبت دهند. در حال حاضر، طرح ملی حفاظت، احیا و پایش تالاب‌های در معرض خطر در اولویت‌بندی اجرایی قرار دارد.

تدابیر حفظ بلندمدت تالاب‌ها

تدابیر حفظ بلندمدت تالاب‌ها در صورت احیا، بر سه محور اصلی استوار است که در صورت تأمین حقابه، بلافاصله اجرایی خواهند شد:

۱. مدیریت تخصیص آب

تأمین حقابه زیست‌محیطی به صورت اولویت اول و اعمال محدودیت‌های شدید بر برداشت‌های کشاورزی و صنعتی در فصل حساس تغذیه تالاب‌ها ضروری است.

۲. کنترل فرسایش و رسوب

اجرای پروژه‌های آبخیزداری در حوضه آبریز جهت کاهش ورود رسوبات به تالاب و افزایش نفوذپذیری آب از اهمیت بالایی برخوردار است.

۳. پایش و بهره‌برداری پایدار

تدوین طرح‌های بهره‌برداری اکوتوریستی با ظرفیت محدود و پایش مستمر کیفیت و کمیت آب با کمک سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها)، جهت جلوگیری از تکرار بحران در آینده، یک ضرورت به شمار می‌رود.