جنگنده‌های F-35، عربستان و ترکیه؛ معادله جدید توازن نظامی در خاورمیانه

تلاش ریاض برای دستیابی به لایتنینگ‌ها

در آستانه سفر ولیعهد عربستان به واشنگتن، رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد که این کشور جنگنده‌های نسل پنجم F-35 را به عربستان خواهد فروخت. با نهایی شدن این قرارداد، ریاض پس از اسرائیل، دومین دارنده F-35 در خاورمیانه خواهد شد. عربستان خواستار خرید ۴۸ فروند از این جنگنده پیشرفته است.

جنگنده F-35 لایتنینگ ۲، یک جنگنده نسل پنجم با قابلیت برتری هوایی است که تنها در اختیار تعداد محدودی از متحدین نزدیک آمریکا و اعضای ناتو قرار دارد. در حال حاضر، بزرگترین اسکادران عملیاتی این جنگنده در خاورمیانه در اختیار اسرائیل است که در جریان جنگ ۱۲ روزه نیز از آن‌ها استفاده کرد.

وضعیت کنونی نیروی هوایی عربستان

ستون فقرات نیروی هوایی عربستان را در حال حاضر جنگنده‌های اف ۱۵ آمریکایی تشکیل می‌دهند. علاوه بر این، دو نوع جنگنده چندمنظوره اروپایی نیز در نیروی هوایی این کشور خدمت می‌کنند:

• یوروفایتر تایفون (Eurofighter Typhoon)
• پاناویا تورنادو (Panavia Tornado)

تحلیل‌ها پیرامون شروط فروش

در مورد موافقت نهایی آمریکا با فروش F-35 به عربستان، چندین تحلیل مطرح است:

1. شرط عادی‌سازی: برخی تحلیلگران معتقدند که واشنگتن در صورت پذیرفتن پیمان ابراهیم از سوی ریاض، عادی‌سازی روابط با اسرائیل و دریافت تضمین‌های محکم امنیتی، با فروش این جنگنده‌ها موافقت خواهد کرد.
2. مخالفت پنهان اسرائیل: روایت دیگر حاکی از آن است که اگرچه برخی شروط اسرائیلی‌ها مطرح است، اما اسرائیل در رایزنی‌های پشت پرده، به دنبال جلوگیری کامل از فروش این جنگنده به عربستان است.

نگرانی‌های اسرائیل؛ تمرکز بر آنکارا

نکته قابل توجه این است که مقامات و رسانه‌های اسرائیلی در واکنش‌های اولیه خود، بیش از آنکه نگران فروش F-35 به عربستان باشند، درباره گمانه‌زنی‌ها برای خرید این جنگنده از سوی ترکیه ابراز نگرانی کرده‌اند.

یخیل لیتر، سفیر اسرائیل در واشنگتن، ضمن تاکید بر اینکه معاملات تسلیحاتی میان آمریکا و کشورهای عربی آسیبی به برتری نظامی تل‌آویو وارد نمی‌کند، تصریح کرد: «با این حال، ترکیه نباید جنگنده‌های اف-۳۵ دریافت کند.»

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، پیشتر موضوع خرید جنگنده‌های F-16 و F-35 را در رایزنی‌های خود با رئیس‌جمهور آمریکا مطرح کرده بود. رسانه‌های اسرائیلی نیز پیش از این از تلاش‌های مقامات این کشور برای متقاعد کردن واشنگتن به جلوگیری از تحویل F-35 به ترکیه خبر داده بودند.

علت حذف ترکیه از برنامه F-35

موضوع حذف ترکیه از برنامه توسعه و خرید F-35 به سال ۲۰۱۹ بازمی‌گردد. زمانی که ترکیه قرارداد خرید سامانه پدافندی اس – ۴۰۰ روسی را منعقد کرد، آمریکا با بزرگترین ترس امنیتی خود مواجه شد: لو رفتن کدهای امنیتی F-35 و دسترسی احتمالی روسیه به آن‌ها. علی‌رغم تاکید مقامات ترکیه‌ای مبنی بر عدم ترکیب سامانه‌های روسی با سیستم‌های ناتو، این اطمینان‌‌دهی‌ها نتوانست نظر واشنگتن را جلب کند.

در حال حاضر، سه نسخه از جنگنده چندمنظوره اف ۱۶ آمریکایی ستون فقرات نیروی هوایی ترکیه را تشکیل می‌دهد. هرچند درباره درخواست ترکیه برای خرید جنگنده‌های F-16 مخالفت جدی در تحلیل‌ها دیده نشده است.

تغییر توازن نظامی در خاورمیانه؛ مرکز آشوب

خاورمیانه از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ بار دیگر به یکی از نقاط کانونی بحران در جهان تبدیل شده و تحولات سریعی را تجربه کرده است. عربستان و ترکیه، به ویژه پس از این رخداد، نقش پررنگ‌تری در تحولات منطقه پیدا کرده‌اند. ورود جنگنده‌های نسل پنجم برتری هوایی به اسکادران‌های این کشورها، اگرچه به تنهایی تعیین‌کننده برتری نظامی نیست، اما عاملی کلیدی در برقراری توازن نظامی جدید در خاورمیانه محسوب می‌شود.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که هندسه امنیتی منطقه به شدت تغییر کرده است:

• نفوذ آنکارا و ریاض در منطقه افزایش یافته است.
• شرایط در لبنان تغییر کرده است.
• ایران و اسرائیل به درگیری نظامی مستقیم رسیده‌اند.

در کنار این اخبار، تلاش‌های ایران برای بازسازی توان هوایی و پدافندی خود از طریق تامین جنگنده‌های نسل جدید و سیستم‌های پدافندی از چین، روسیه و بلاروس نیز به عنوان یک عامل متقابل در معادلات منطقه‌ای مطرح است.