طرح «بازیافت سبز» مشهد به بلوغ رسید؛ تولید ۸۲ هزار مترمکعب خاک ترکیبی در ۹ سال

طرح «بازیافت سبز» مشهد؛ الگویی برای بهبود کیفیت فضای سبز شهری

طرح «بازیافت سبز» شهرداری مشهد، به عنوان یکی از پروژه‌های پیشگام کشور در زمینه مدیریت ضایعات فضای سبز، پس از حدود ۹ سال فعالیت به مرحله‌ای از بلوغ رسیده که توانسته است نقشی حیاتی در تامین خاک‌های استاندارد و ارتقای کیفیت فضای سبز شهری ایفا کند. این طرح با هدف مقابله با مشکلات ناشی از استفاده از خاک‌های نامطمئن و آلوده، از سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ کلید خورد.

ضرورت اجرا و اهداف سه‌گانه پروژه

در سال‌های ابتدایی اجرای طرح‌های فضای سبز، نیاز مبرمی به خاک استاندارد، ایمن و قابل اعتماد برای کاشت گل‌های فصلی، اجرای المان‌ها و احداث پارک‌ها وجود داشت. استفاده از خاک‌های نامطمئن باعث بروز آفات، بیماری‌ها و تخریب بستر کاشت می‌شد. از این رو، تصمیم بر آن شد که تولید خاک و کود آلی با استفاده از ضایعات فضای سبز در داخل مجموعه مدیریت شهری انجام پذیرد.

اهداف اصلی این پروژه در سه محور تعیین شدند:

• تولید کودهای آلی فرآوری‌شده از ضایعات فضای سبز.
• تولید انواع خاک‌های ترکیبی موردنیاز برای پروژه‌های فضای سبز.
• ایجاد بستر درآمدزایی پایدار از طریق فروش محصولات به بخش خصوصی و شهروندان.

محل اصلی اجرای طرح، کارگاه خاک میثاق ۳۴ واقع در ایستگاه جامع شماره ۳ خدمات شهری، منطقه ۱۲ مشهد است که از سال ۱۳۹۵ در زمینی به مساحت ۲ هکتار شروع به کار کرد.

آمار تولید؛ ۸ هزار تن ضایعات و ۸۲ هزار مترمکعب خاک

از سال ۱۳۹۵ تاکنون، حجم قابل توجهی از ضایعات فضای سبز وارد چرخه بازیافت شده است. مجموعاً حدود هشت هزار تن از این ضایعات شامل ۴۷۰۰ تن برگ درختان پهن‌برگ در فصل خزان و ۳۳۰۰ تن سرشاخه‌های ناشی از هرس جمع‌آوری شده‌اند. این ضایعات پس از طی چرخه کامل «بازیافت سبز»، به یکی از پایه‌های اصلی تامین خاک‌های ترکیبی شهر مشهد تبدیل شده‌اند.

تاکنون بیش از ۸۲ هزار مترمکعب انواع خاک ترکیبی تولید شده است. جزئیات این تولیدات به شرح زیر است:

تمامی این محصولات در پروژه‌های مختلف فضای سبز شهر مشهد به کار گرفته شده‌اند.

فرآیند سه‌مرحله‌ای «بازیافت سبز»

فرآیند بازیافت سبز برای تضمین کیفیت و پایداری محصول نهایی، شامل سه مرحله دقیق و حیاتی است:

1. جمع‌آوری و خردایش: ضایعات جمع‌آوری شده توسط دستگاه «چیپر» خرد می‌شوند. این دستگاه با تبدیل سرشاخه‌ها به چیپس چوب، کیفیت محصول نهایی را به صورت محسوسی افزایش می‌دهد.
2. افزودن مکمل‌ها: در این مرحله، انواع کودهای آلی، شیمیایی و میکروبی به خاک افزوده می‌شوند تا ترکیبی غنی و استاندارد به دست آید.
3. فرآوری نهایی: شامل عملیات حیاتی هوادهی، آبدهی و تنظیم دما است. رعایت دقیق این چرخه سه‌مرحله‌ای، دلیل اصلی بهبود چشمگیر کیفیت خاک‌های تولیدی طی ۹ سال گذشته بوده است. حذف هر مرحله باعث افت کیفیت محصول نهایی خواهد شد.

علت تمرکز ضایعات در مناطق خاص

مناطق ۱، ۲، ۱۰، ۱۱ و ۱۲ بیشترین ضایعات را تحویل داده‌اند، که دلیل آن سهم بیشتر درختان پهن‌برگ در این مناطق و همچنین فاصله نزدیک‌تر آن‌ها به کارگاه خاک میثاق ۳۴ است که انتقال ضایعات را سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر می‌کند. شهرداری مشهد درصدد ایجاد یک کارگاه مشابه در شرق شهر است تا مناطق ۷، ۸ و ۶ نیز دسترسی سریع‌تری داشته باشند.

تأثیرات محیط زیستی و اقتصادی طرح

اجرای طرح «بازیافت سبز» از دو منظر محیط زیستی و اقتصادی دارای ارزش بسیار بالایی است:

مزایای محیط زیستی

• جلوگیری از ورود خاک‌های ناسالم و آلوده به چرخه فضای سبز شهری.
• کاهش چشمگیر آفات و بیماری‌های گیاهی در بستر کاشت.
• بازگشت مواد آلی و مغذی طبیعت به چرخه تولید.
• استفاده مجدد از ضایعات فضای سبز به جای دفع و دفن آن‌ها.
• کمک به اصلاح و بهبود بستر کاشت درختان و گل‌های فصلی.

مزایای اقتصادی و درآمدزایی

• تولید خاک‌های گلدانی و عرضه آن‌ها به شهروندان با قیمتی مناسب.
• کاهش قابل توجه هزینه‌های شهرداری برای خرید خاک و کود از منابع خارجی.
• امکان فروش محصولات به مصرف‌کنندگان عمده، پروژه‌های شهری و بخش خصوصی.
• ایجاد درآمدزایی پایدار و امکان استفاده کشاورزان از کودهای تولیدشده.

مشارکت مردمی و برنامه‌های توسعه آتی

فرهنگ‌سازی یکی از ارکان اصلی موفقیت این طرح بوده است، به طوری که مشارکت مردمی در سال‌های اخیر افزایش یافته و شهروندان اکنون به ارزش برگ‌های پاییزی و ضایعات فضای سبز واقف هستند. برخی انجمن‌ها و گروه‌های مردمی حتی در جمع‌آوری برگ‌ها در پارک‌ها نیز همکاری می‌کنند.

این پروژه پس از ۹ سال به بلوغ رسیده‌ و زیرساخت‌های بسیار خوبی ایجاد شده است. اکنون آماده‌ایم که با ورود سرمایه‌گذاران، هم ظرفیت تولید را افزایش دهیم و هم این الگو را در مقیاس گسترده‌تر و حتی در سطح کشور توسعه دهیم. بخش خصوصی نیز می‌تواند وارد چرخه تولید و سرمایه‌گذاری شود.

هدف نهایی این است که مشهد نه تنها در تامین خاک‌های ترکیبی خودکفا شود، بلکه بتواند در آینده، خاک و کود آلی موردنیاز بخش‌های مختلف مانند کشاورزی، منابع طبیعی و سایر دستگاه‌ها را نیز تامین کند. امید است این طرح الگویی موفق برای سایر شهرهای کشور باشد.