گام بلند پژوهشگاه رویان در درمان دیابت با سلول درمانی: ورود به فاز بالینی تا ۳ سال آینده

دکتر زهرا قزل ایاق، محقق برجسته، در هفتمین همایش مردمی روز جهانی دیابت که در کلینیک دیابت، چاقی و متابولیسم پژوهشگاه رویان برگزار شد، آخرین دستاوردهای علمی در زمینه سلول درمانی بیماری دیابت را تشریح کرد. این تحقیقات نویدبخش گامی بزرگ در مسیر درمان قطعی این بیماری مزمن هستند و پژوهشگران داخلی امیدوارند تا دو الی سه سال آینده وارد فاز کارآزمایی بالینی انسانی شوند.

نقش محوری سلول‌های بنیادی در درمان دیابت

سلول‌های بنیادی به واسطه توانایی تولید نامحدود سلول‌های مشابه و قابلیت تمایز به انواع سلول‌های بدن، نقشی کلیدی در درمان بیماری‌های مختلف ایفا می‌کنند. در مورد دیابت، تمرکز اصلی بر روی سلول‌های بتا پانکراس است که وظیفه حیاتی ترشح انسولین و تنظیم قند خون را بر عهده دارند.

انواع سلول‌های بنیادی و فرآیند تولید سلول بتا

دکتر قزل ایاق سه نوع اصلی از سلول‌های بنیادی را معرفی کرد:

• سلول‌های بنیادی پرتوان جنینی: قابلیت تبدیل به تمامی انواع سلول‌ها را دارند.
• سلول‌های بنیادی پرتوان القایی: از سلول‌های پوست انسان القا می‌شوند و عملکردی شبیه به سلول‌های جنینی پیدا می‌کنند.
• سلول‌های بنیادی بزرگسال: از منابعی مانند بند ناف استخراج می‌شوند و کاربردهای پیش‌بالینی با توانایی تمایز محدود دارند.

مسیر تبدیل این سلول‌ها به سلول‌های بتا، فرآیندی دقیق و چندمرحله‌ای است. پژوهشگران در شرایط آزمایشگاهی سلول‌های بنیادی را وادار به طی مسیر طبیعی تمایز می‌کنند تا در نهایت سلول‌های ترشح‌کننده انسولین تولید شوند. این سلول‌ها می‌توانند به صورت سلول‌های پیشتاز تقسیم شده یا به سلول‌های نهایی تبدیل گردند.

چالش‌های تولید انبوه و پیوند سلولی

تولید انبوه و پیوند موفقیت‌آمیز این سلول‌ها به بیماران با چالش‌های مهمی روبروست. هر بیمار نیازمند تعداد بسیار زیادی سلول است. علاوه بر این، مسئله ایمنی بدن بیمار در برابر سلول‌های پیوندی اهمیت حیاتی دارد:

اگر سلول‌ها از بدن خود بیمار باشند، ایمنی بالاتری دارند؛ اما سلول‌های دریافتی از فرد دیگر نیازمند سازه‌ها و شرایط ویژه برای جلوگیری از واکنش‌های ایمنی و تشکیل تومور هستند.

مراحل کارآزمایی بالینی و نتایج بین‌المللی

مراحل کارآزمایی بالینی برای تضمین آمادگی سلول‌ها جهت استفاده گسترده، روندی طولانی است. در فاز اول، تنها ایمنی سلول‌ها بررسی می‌شود که تکمیل آن ممکن است دو تا سه سال به طول انجامد. پس از آن، در فازهای بعدی، تعداد بیشتری از بیماران تحت پیوند قرار گرفته و عملکرد سلول‌ها و میزان نیاز آن‌ها به انسولین مورد ارزیابی دقیق قرار می‌گیرد.

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، چندین کارآزمایی فاز یک و دو در کشورهای کانادا و آمریکا با کمتر از ۳۰ بیمار انجام شده است. نتایج اولیه این کارآزمایی‌ها رضایت‌بخش بوده و در طول یک سال پس از پیوند، نیاز بیماران به انسولین کاهش یافته و عملکرد سلول‌ها مثبت ارزیابی شده است.

دستاورد داخلی پژوهشگاه رویان: امید به درمان در ۳ سال آینده

پژوهشگاه رویان نیز در این زمینه به دستاوردهای قابل توجهی رسیده است. محققان رویان موفق به تولید سلول‌های بنیادی پیشساز و سلول‌های تولیدکننده انسولین شده‌اند. نتایج پیوند این سلول‌ها به مدل‌های حیوانی (موش) بسیار امیدوارکننده بوده است:

در حال حاضر، تیم پژوهشگاه رویان در حال رفع چالش‌های تولید انبوه و بهینه‌سازی مواد مورد نیاز برای پیوند به انسان است. امید می‌رود که تا دو تا سه سال آینده، کارآزمایی بالینی برای بیماران ایرانی آغاز شود. این تحقیقات نه تنها یک گام مهم در درمان دیابت محسوب می‌شوند، بلکه یک فرصت علمی و آموزشی ارزشمند برای پژوهشگران داخلی فراهم کرده‌اند.