بحران آب در همدان؛ چالش قانونی استفاده از پساب در کشاورزی

ضرورت استفاده از منابع آبی جایگزین

کارشناسان کشاورزی همدان با تأیید وضعیت بحرانی، استفاده از پساب تصفیه‌شده را به عنوان یکی از گزینه‌های مهم در مدیریت منابع آبی و جایگزینی برای آب‌های زیرزمینی مطرح می‌کنند. هدف عمده از هدایت پساب به مزارع، کاهش برداشت از منابع حیاتی زیرزمینی و جبران کمبود آب آبیاری است.

ظرفیت تولید پساب در استان همدان

بر اساس آمار، سالانه بیش از ۵۰ هزار متر مکعب پساب شهری در تصفیه‌خانه‌های استان همدان تولید می‌شود. تاکنون بخش عمده این پساب در مصارف صنعتی یا فضای سبز به کار گرفته شده، اما طی دو سال اخیر، طرح‌هایی برای هدایت پساب تصفیه‌شده به مزارع حاشیه شهر همدان و شهرستان‌های فامنین و کبودرآهنگ مطالعه و بررسی شده است.

مزایا و مخاطرات پساب در کشاورزی

متخصصان حوزه آب معتقدند در صورت طی فرآیند کامل تصفیه و ضدعفونی، پساب می‌تواند منبعی پایدار و اقتصادی برای کشاورزان باشد. علاوه بر صرفه‌جویی در مصرف آب، وجود عناصری مانند فسفر و نیتروژن در این آب، به رشد گیاهان کمک کرده و نیاز به کود شیمیایی را کاهش می‌دهد. همچنین، بازچرخانی آب نقش مهمی در حفظ سفره‌های زیرزمینی ایفا می‌کند.

دغدغه‌های جدی آلودگی و نظارت

در مقابل مزایا، نگرانی‌های مهمی نیز وجود دارد. خطر آلودگی خاک و محصولات در نتیجه تصفیه ناقص، مهم‌ترین دغدغۀ کارشناسان محیط‌زیست و کشاورزی است. استفاده از پساب صنعتی یا فاضلاب‌های مختلط بدون کنترل دقیق، می‌تواند منجر به تجمع فلزات سنگین در خاک و بروز بیماری‌های انسانی شود.

استفاده ایمن از پساب می‌تواند گامی مؤثر برای عبور از بحران آب باشد؛ اما شرط موفقیت آن، شفافیت، نظارت دقیق، و آموزش کشاورزان است. مصرف بی‌رویه پساب بدون نظارت، خاک را شور و آلوده می‌کند و تنها در صورتی می‌توان از پساب استفاده کرد که مراحل تصفیه کامل و کنترل مداوم بر کیفیت آب انجام شود.

تضاد دیدگاه‌ها در اجرای طرح

در حالی که کارشناسان بر لزوم استفاده مدیریت‌شده از پساب تأکید دارند، در خصوص نحوه اجرا و تخصیص آن، دو دیدگاه متفاوت از سوی نهادهای مسئول مطرح است.

تأکید جهاد کشاورزی بر استفاده از پساب

رییس سازمان جهاد کشاورزی همدان استفاده از پساب را «راه برون رفت از بحران کم آبی استان» دانست و افزود: «پساب‌ها باید به سوی مصارف کشاورزی سوق داده شوند و اگر جایگزینی برای مصرف آب را در اولویت قرار ندهیم، آسیب‌های ناشی از بحران آب در استان افزایش خواهد یافت.» وی همچنین تأکید کرد که پساب تصفیه‌شده باید در محصولاتی که تازه خوری ندارند و برای تولید گل‌های شاخه بریده استفاده شود.

ممنوعیت قانونی و محدودیت‌های شرکت آب منطقه‌ای

در مقابل، معاون برنامه ریزی شرکت آب منطقه‌ای استان همدان اعلام کرد که در حال حاضر، تخصیص پساب تنها برای مصارف صنعتی مجاز است. وی با استناد به ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، استفاده غیرمجاز فاضلاب خام یا پساب تصفیه‌خانه‌ها برای مصارف کشاورزی را ممنوع دانست.

• تخصیص پساب قبلاً برای صنایع «پُر آب بر» بوده و اکنون به صنایع «آب بر» تغییر یافته است.
• تخصیص پساب تنها به صنایع غیردارویی، غیرغذایی و بهداشتی امکان‌پذیر است.
• تخصیص‌های پساب در حوزه شمال و جنوب استان همدان و رهاسازی در آبخوان‌ها به طور کامل بسته شده است.
• تاکنون بخشنامه‌ای از آب و فاضلاب کشور مبنی بر اختصاص پساب برای گل شاخه بریده به این شرکت نرسیده است.

تهدید زیست محیطی ناشی از آلودگی صنعتی

معاون محیط انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست استان همدان نیز با اشاره به مشکلات آلودگی، اعلام کرد که ۷۰ درصد واحدهای آلاینده همدان فاقد تصفیه‌خانه هستند و تخلیه فاضلاب در محیط زیست، نتیجه نبود یا ناکارآمدی تصفیه‌خانه‌ها است.

برخی از تأسیسات موجود نیز توان تصفیه پساب بر اساس استانداردهای زیست محیطی را ندارند. در نتیجه، فاضلاب واحدهای صنعتی وارد محیط زیست شده که تهدیدی جدی برای منابع آب، بافت خاک و زیست‌بوم منطقه محسوب می‌شود.