نقش حیاتی دیزاین در تحول اجتماعی؛ از بالندگی تا «ویرانگری مسئولانه» نظم‌های کهنه

مفهوم بالندگی و مقاومت اجتماعی در برابر طراحی

آیدین مهدی‌زاده تهرانی، مدیر کل هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و طراح صنعتی، بحث را با نگاهی تاریخی و تحلیلی آغاز کرد و ریشه بسیاری از سوءتفاهم‌ها درباره مسئولیت اجتماعی طراح را ناشی از «برداشت نادرست» از مفهوم توسعه دانست. او توضیح داد که توسعه، که غالباً در معنای فیزیکی و عمرانی شنیده می‌شود، بهتر است با واژه «بالندگی» معادل‌سازی شود.

بالندگی یعنی رشد چندبعدی. توسعه وقتی اتفاق می‌افتد که انسان، فرهنگ، اقتصاد و محیط‌زیست همه و همه با هم رشد کنند.

مقاومت جامعه در پذیرش طراحی

مهدی‌زاده با یادآوری تجربه ورود خود به عرصه طراحی صنعتی در دهه ۷۰، از «مقاومت اجتماعی» صریح نسبت به طراحی سخن گفت. او اظهار کرد که اگر ذهن جامعه آماده تغییر نباشد، بهترین طرح‌ها نیز دیده یا پذیرفته نمی‌شوند. وی به ماجرای مجسمه نصب‌شده در باغ فردوس تهران اشاره کرد که مردم از آن به جای سطح برای گذاشتن لیوان استفاده می‌کردند؛ رفتاری که نشان‌دهنده «نبود گفتمان اجتماعی تغییر» بود.

مدیر کل هنرهای تجسمی تأکید کرد که طراح نمی‌تواند جامعه را به تنهایی تغییر دهد، بلکه این جامعه است که طراح را تغییر می‌دهد:

ما طراحی نمی‌کنیم که جامعه را تغییر دهیم بلکه جامعه را تغییر می‌دهیم تا بتوانیم برایش طراحی کنیم.

طراحان صنعتی و احیای ارزش هنر

مهدی‌زاده در ادامه، به رابطه تاریخی هنر و طراحی پرداخت و یادآور شد که در طول تاریخ، رشته‌هایی مانند معماری در رنسانس و مهندسان در انقلاب صنعتی، پشتیبان هنر بوده‌اند. او معتقد است که امروز نوبت طراحان صنعتی است تا ارزش هنر را دوباره در متن جامعه یادآوری کنند.

وی افزود: «امروز روزگار راه‌حل‌های ادایی و تافته جدابافته بودن هنر از متن زندگی مردم مرده است... امروز این طراحان هستند که هنر را به اتاق نشیمن و متن زندگی مردم دعوت می‌کنند. علاج در مردم است.»

طراحی اجتماعی؛ سلاح تغییر با شرط درک رفتار مردم

شادی عظیمی، طراح صنعتی و فعال اجتماعی، با اشاره به مطالعات میدانی خود، طراحی را «سلاح تغییر» نامید، به شرط آنکه طراح به زبان رفتار مردم مجهز باشد. او بر پیوند عمیق و بی‌مرزی میان طراحی و تحول اجتماعی تأکید کرد و گفت:

• ما نمی‌توانیم برای مردم زندگی طراحی کنیم، بدون اینکه با آنها زندگی کرده باشیم.
• طراحی اجتماعی از فاصله دور ممکن نیست.
• هدف از طراحی، ایجاد تغییر است؛ از تغییر یک فرم تا تغییر سرنوشت یک انسان.

مسئولیت اخلاقی و اهمیت «دلپذیری» در طراحی

شکوفه میرزارضی بر مسئولیت اخلاقی طراح، به‌ویژه در طراحی برای گروه‌های کم‌برخوردار، تأکید کرد. او هشدار داد که اگر طراحی نتواند نابرابری را کاهش دهد، خود به بخشی از مسئله تبدیل خواهد شد.

مسئولیت اجتماعی یعنی اینکه طراح بپرسد: محصول من چه تغییری در زندگی ضعیف‌ترینِ کاربران ایجاد می‌کند؟

میرزارضی موضوع «دلپذیری» را شاه‌کلید بنیادین در طراحی‌های مؤثر دانست و توضیح داد که دلپذیری فراتر از زیبایی ظاهری است؛ بلکه توانایی ایجاد رابطه عاطفی و ذهنی با مردم است. او نتیجه گرفت: «طراحی اگر دلپذیر نباشد، عقیم می‌ماند. هیچ مداخله اجتماعی بدون دلپذیری ماندگار نمی‌شود.»

طراح؛ ویرانگر مسئولانه نظم‌های کهنه

مهران هاشمی، دیگر سخنران و مدیر نشست، فرآیند طراحی را فرآیندی «منظم» معرفی کرد که هدف آن خلق الگوهای تازه برای کنار گذاشتن الگوهای کهنه و تاریخ گذشته است. او الگوهای مؤثر را خلاق و در عین حال مسئولانه خواند که «دلپذیری» را به زندگی انسانی وارد می‌کنند.

هاشمی با اشاره به رابطه آگاهی مسئولانه و خلاقیت طراحانه، کل این فرآیند را یک طراحی مؤثر دانست. او صفت «ویرانگری» را بهترین توصیف برای طراح دانست:

ممکن نیست که طراحی به نظمی برسد و از خود نپرسد اگر من به جای ناظم آن بودم چه می‌کردم. لذا هسته تفکر طراحی همین ویرانگری است چرا که طراحان به واقع برترین ویرانگران نظم‌های کهنه هستند اما همه این موضوع در یک چهارچوب مسئولانه محقق می‌شود. مسئولیت نسبت به محصول، اقتصاد، محیط‌زیست و مردم.