مروری بر مهم‌ترین کاوش‌ها و یافته‌های عصر آهن در ایران (لرستان، مارلیک و زاگرس)

تعریف و دوره‌بندی عصر آهن در ایران

بر اساس مطالعات باستان‌شناسی، عصر آهن به سه دوره تقسیم می‌شود که عصر آهن یک بازه زمانی ۱۴۵۰ تا ۱۱۰۰ قبل از میلاد را در بر می‌گیرد. این دوره، شاهد استقرار گسترده در محوطه‌های باستانی ایران بوده است. یکی از مهم‌ترین نکات در این مطالعات، فرضیه مهاجرت است.

کایلر یانگ با مطالعه سفالینه‌های عصر آهن (۱۵۰۰ تا ۵۰۰ ق.م) تشخیص داد که ایرانیان از ربع آخر هزاره دوم قبل از میلاد، از شمال شرقی ایران به سمت غرب و منطقه زاگرس مهاجرت کرده‌اند.

این فرضیه با کشفیات در مکان‌هایی مانند گودین‌تپه که آثار عصر آهن در آن یافت شده، تقویت می‌شود. همچنین استر وناخ با حفاری در نوشیجان‌تپه (۱۹۶۷ تا ۱۹۷۷) موفق به کشف فرهنگ عصر آهن سه شد.

کاوش‌های کلیدی در لرستان و مناطق غربی

منطقه لرستان به دلیل کشفیات مهم مفرغی، همواره مورد توجه باستان‌شناسان بین‌المللی بوده است. فعالیت‌های کاوشی در این منطقه از دهه‌های گذشته آغاز شد و نتایج چشمگیری به همراه داشت:

هیئت‌های آمریکایی و بلژیکی

• اریک اشمیت: او در سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۵ و همچنین ۱۹۳۸، به کاوش در دره‌های رومشکان و سیمره پرداخت. این هیئت موفق شد در خاتون‌بان لرستان، گورهای حاوی مفرغ منسوب به مفرغ لرستان را کشف کند. همچنین یافته‌های مهمی در منطقه سرخ‌دم لرستان به دست آمد.
• پروفسور واندربرگ: در سال ۱۹۵۴، هیئت بلژیکی به سرپرستی واندربرگ در گنج‌تپه ۱۴ گور را مورد کاوش قرار داد. یافته‌های این هیئت نشان‌دهنده فرهنگ عصر آهن یک در این مکان باستانی است که حفاری‌های عصر آهن در سال ۱۹۵۰ در این محوطه آغاز شده بود.

تقسیم‌بندی استقراری پشتکوه

مهم‌ترین فعالیت‌های باستان‌شناسی در غرب ایران، به ویژه در منطقه پشتکوه، توسط هیئت بلژیکی به سرپرستی لویی وانبرگ در سال ۱۹۶۵ انجام شد. نتیجه این مطالعات، تقسیم گورستان‌های لرستان به هفت دوره استقراری است که از هزاره سوم تا میانه هزاره اول قبل از میلاد را در بر می‌گیرد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که گورهای موجود در گورستان‌هایی چون بردبل چنار باشی، پاکل گراب، شورابه، گل‌گل و سرتنگ متعلق به دوره آهن یک هستند که گاه‌نگاری آن‌ها مقطع زمانی ۱۱۰۰ تا ۹۰۰ قبل از میلاد را نشان می‌دهد. همچنین آثار عصر آهن دو و سه در گورستان‌هایی مانند تاتو لبان، ورکبود، سرکبود، تجریان و شعله‌شوری تاریخ‌گذاری شده‌اند.

سایر محوطه‌های شاخص عصر آهن

کاوش‌ها محدود به لرستان نماند و باستان‌شناسان در نقاط مختلف ایران به نتایج ارزشمندی دست یافتند:

یافته‌های شمال غرب و غرب

• اورل اشتاین: بین سال‌های ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۵ موفق به کشف استقرارگاه‌های مهمی چون حسنلو و دینخواه تپه شد.
• گوی‌تپه: به‌وسیله «برتن براون» مورد بررسی قرار گرفت و آثار متعلق به عصر آهن یک و دو در آن به دست آمد.
• تپه باباجان: در دره دلفان، بین سال‌های ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۸ توسط هیئت انگلیسی به سرپرستی کلر گاف بررسی شد و قدیمی‌ترین مرحله استقراری آن مربوط به عصر آهن است.
• تپه گوران: دره هیلان بین سال‌های ۱۹۲۴ تا ۱۹۶۳ توسط هیئت دانمارکی حفاری شد و لایه‌های عصر آهن در این تپه به دست آمد.

اهمیت گورستان‌های مارلیک و منجل

تمرکز بر تکمیل نقشه باستان‌شناسی ایران در سال ۱۹۶۱ توسط اداره باستان‌شناسی، منجر به کشفیات مهمی در شمال کشور شد. در این مقطع، نگهبان به مهم‌ترین یافته‌های خود دست یافت و موفق به کشف گورستان مارلیک شد. اشیای فراوان به‌دست‌آمده از مارلیک، متعلق به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول قبل از میلاد هستند.

همچنین، منطقه گورستان‌های عصر آهن تا عصر برنز غرب ایران نیز اهمیت دارد. گورستان منجل، واقع در ناحیه کوهستانی منجل از توابع چار، متعلق به عصر برنز است و ده‌ها گور حفاری‌شده دارد. ویژگی‌های طبیعی این محدوده شامل چشمه آب، پوشش جنگلی، زمین حاصلخیز و اقلیم معتدل است. گورستان بان حاجی نیز از دیگر محوطه‌های مهم این دوره به شمار می‌رود.