چالش امنیت غذایی جهان: تولید دو برابری تا ۲۰۵۰ در سایه تهدید اقلیم و جنگ

چالش تولید: دو برابر کردن غذای جهان تا ۲۰۵۰

اسکندر زند، استاد حوزه امنیت غذایی، در همایش ملی «محیط‌زیست، کشاورزی هوشمند و امنیت غذایی» که در ورامین برگزار شد، آخرین روندهای جهانی امنیت غذایی را تشریح کرد. وی تأکید کرد که بر اساس داده‌های بین‌المللی، جهان باید از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۵۰، به اندازه‌ٔ کل غذایی که قبل از سال ۲۰۰۰ تولید کرده، دوباره غذا تولید کند.

این حجم عظیم تولید نه از سر انتخاب، بلکه پاسخی اجتناب‌ناپذیر به عوامل زیر است:

• افزایش جمعیت: نیاز به تأمین غذای جمعیت رو به رشد.
• تغییر الگوهای مصرف: افزایش تقاضا برای پروتئین و غذاهای متنوع‌تر.
• کاهش منابع: افت سرانه زمین کشاورزی و منابع تولیدی.

تعریف و ابعاد ناامنی غذایی در جهان و ایران

تعریف امنیت غذایی چیزی فراتر از پر بودن قفسه‌های فروشگاه‌هاست. امنیت غذایی زمانی محقق می‌شود که:

«همه مردم، همیشه به غذای کافی، سالم، مغذی و مطابق با نیازشان دسترسی داشته باشند.»

بررسی‌ها نشان می‌دهد که وضعیت ناامنی غذایی در سطح جهان بسیار نگران‌کننده است:

• بین ۸۰۰ تا ۹۰۰ میلیون نفر در جهان دچار ناامنی شدید غذایی هستند و دوره‌هایی از گرسنگی را تجربه می‌کنند.
• بیش از ۴۵ درصد جمعیت جهان در سطح متوسط یا ضعیف امنیت غذایی قرار دارند.

در ایران، به دلیل وجود یارانه‌ها، ناامنی شدید غذایی کمتر مشاهده می‌شود، اما روند ناامنی غذایی در سطح متوسط رو به افزایش است.

عوامل سه‌گانه تهدیدکننده امنیت غذایی

سه عامل اصلی به‌طور مستقیم امنیت غذایی جهان را تهدید کرده و باعث رشد ناامنی غذایی شده‌اند:

1. تغییر اقلیم: تکانه‌های شدید اقلیمی و کاهش منابع آب و خاک.
2. همه‌گیری کرونا (کووید-۱۹): مختل شدن زنجیره‌های تأمین و تولید.
3. جنگ‌ها: نمونه بارز آن جنگ اوکراین که عرضه جهانی غذا را تحت تأثیر قرار داد.

پارادوکس جهانی: تولید کافی، توزیع ناعادلانه

مشکل جهانی، کمبود تولید غذا نیست؛ در حال حاضر جهان حدود یک‌ونیم برابر نیازش غذا تولید می‌کند. با این حال، عوامل دیگری تعادل عرضه و تقاضا را مختل کرده‌اند:

• افزایش فزاینده مصرف پروتئین.
• کاهش آب و فرسایش خاک.
• افت بهره‌وری در تولید.
• استفاده از محصولات غذایی برای تولید سوخت‌های زیستی.

چهار رکن اصلی امنیت غذایی

امنیت غذایی بر چهار پایه استوار است که عدم تحقق هر یک، این مفهوم را زیر سؤال می‌برد:

زند یکی از چالش‌های جدی جهان را «عدالت غذایی» دانست و گفت: نابرابری در مصرف غذا عمیق است؛ در حالی که برخی کشورها تا ۱۲۰ کیلوگرم گوشت مصرف می‌کنند، برخی دیگر تنها چند کیلوگرم در سال مصرف دارند. این توزیع ناعادلانه، با وجود تولید فراوان، همچنان گروه‌های زیادی را با گرسنگی مواجه می‌کند.

ضرورت نگاه سیستمی و هوشمندسازی کشاورزی

آینده امنیت غذایی بدون توجه به محیط‌زیست، آب و خاک قابل تصور نیست، چرا که حدود ۳۰ درصد گازهای گلخانه‌ای ناشی از تولید غذاست. همچنین، هزینه واقعی تولید غذا سه برابر آن چیزی است که به نظر می‌رسد، زیرا هزینه‌های پنهان تخریب منابع طبیعی در آن لحاظ نمی‌شود.

مدیریت مسئله غذا نیازمند یک نظام یکپارچه و نگاه سیستمی است، زیرا ابعاد آن فراتر از یک وزارتخانه است؛ آب در وزارت نیرو، سلامت در وزارت بهداشت، بازار در وزارت صمت و حمایت اجتماعی در نهادهای حمایتی تعریف می‌شوند.

در نهایت، روندهای آینده‌ساز جهان نشان می‌دهد که کره زمین غیرقابل پیش‌بینی‌تر شده، مردم مطالبه‌گرتر شده‌اند و سلامت برای آنها اهمیت بیشتری یافته است. در آینده، هوشمندسازی تمام زنجیره تولید و توزیع غذا اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. وی هشدار داد که اگر روندهای امروز نادیده گرفته شوند، بحران امنیت غذایی در دهه‌های آینده شدت بیشتری خواهد گرفت.