چالش‌های معماری آذربایجان شرقی: از خطر زلزله تا بحران هویت نما و ضوابط ناکارآمد

ضرورت بازنگری در نظام مهندسی و حمایت از معماران

مرتضی زارعی، رئیس انجمن صنفی مهندسان معمار آذربایجان شرقی، با اشاره به موانع متعدد پیش روی فارغ‌التحصیلان معماری، بر لزوم بازنگری جدی در ساختارهای مرتبط با آموزش، صدور پروانه و سامان‌دهی فعالیت‌های حرفه‌ای تأکید کرد. وی مشکلات معیشتی را فشار مضاعفی بر این قشر دانست و اظهار داشت:

• فارغ‌التحصیلان معماری در آغاز مسیر حرفه‌ای با موانع آموزشی، تکنولوژیک و ساختاری روبه‌رو هستند.
• اصلاح روند صدور پروانه‌ها و نظارت کیفی بر پروژه‌های شهری، به‌ویژه در نقاط شاخصی مانند میدان ولیعصر و پروژه‌های تجاری جدید، ضروری است.
• حفظ هویت تاریخی در محدوده‌هایی مانند میدان ساعت تبریز از مهم‌ترین مطالبات جامعه معماری است.

زارعی همچنین از طرح «اولین برچسب انرژی ساختمان در ایران» در کمیته فنی استان خبر داد و مدیریت مصرف انرژی و کاهش آشفتگی‌های ساخت‌وساز را تنها با هم‌افزایی نهادهای اجرایی، صنفی و دانشگاهی قابل حل دانست.

آگاهی، پایه اصلی حل مسئله در معماری

وحید بنائی، معاون معماری و شهرسازی اداره‌کل راه و شهرسازی آذربایجان شرقی، ریشه بسیاری از مسائل معماری و شهرسازی را در فقدان شناخت و درک درست از مسئله دانست و با اشاره به اندیشه سقراط، تأکید کرد که «آگاهی، پایه اصلی حل مسئله در معماری است». وی افزود:

وقتی مسئله به‌درستی تعریف نشود، یا بی‌معنا خواهد بود یا به مسئله‌ای غلط تبدیل می‌شود. بسیاری از چالش‌های ما در حوزه نما، کیفیت اجرا، جزئیات و حتی موضوعاتی مانند عایق صدا، از همین ضعف در فهم درست مسئله ناشی می‌شود.

بنائی «هویت معماری» را یکی از چالش‌های جدی کشور برشمرد و بیان کرد که هویت هر منطقه (مانند آذربایجان، اصفهان، همدان و خراسان) مستقل است و از بین رفتن تداوم و پیوستگی در عناصر هویت‌ساز، موجب سردرگمی و بی‌تشخصی در سیمای شهر می‌شود. وی تأکید کرد که تقویت هویت معماری باید در قالب ضوابط، مقررات و دستورالعمل‌های اجرایی روشن تدوین شود.

نما، خروجی کشمکش‌ها و محدودیت‌ها

جعفر صراف‌زاده، نایب‌رئیس انجمن صنفی مهندسان معمار آذربایجان شرقی، به فاصله قابل‌توجه واقعیت‌های موجود با تصویر ایده‌آل معماری اشاره کرد. وی نما را نتیجه یک «کشمکش» میان ایده‌آل‌ها و محدودیت‌ها دانست و اظهار داشت که نما یک تصویر آزاد نیست، بلکه خروجی مجموعه‌ای از فشارهاست.

• اقتصاد ناکارآمد به‌جای حمایت از کیفیت ساخت‌وساز، موجب حذف آن می‌شود.
• ضوابط خشک و انعطاف‌ناپذیر عملاً به موانعی محدودکننده تبدیل شده‌اند.
• نبود هماهنگی میان سازمان‌های تصمیم‌ساز، وقت و انرژی معماران را صرف چانه‌زنی‌های اداری می‌کند و فرصت خلاقیت را از آن‌ها می‌گیرد.

به گفته صراف‌زاده، نتیجه این فشارها، آثاری است که «نه هویت دارد و نه خلاقیت»، و همین موضوع باعث شکل‌گیری نماهای بی‌هویت و ناهمگون در بافت شهری شده است.

بافت فرسوده تبریز و هشدار درباره زلزله

هادی آهنگر، رئیس انجمن صنفی بتن آماده آذربایجان شرقی، ضمن تأکید بر نقش حیاتی بتن در ایمنی و دوام سازه‌ها، به مخاطرات جدی شهر تبریز اشاره کرد:

• شهر تبریز دومین بافت فرسوده کشور از نظر گستره مساحتی را دارد.
• منطقه در پهنه خطر نسبی بالا از نظر زلزله قرار دارد و زلزله‌های با بزرگای ۶.۵ تا ۷.۵ ریشتر برای آن پیش‌بینی شده است.
• توجه به اصول ساخت‌وساز، به‌ویژه در بخش بتن و جزئیات اجرایی، ضروری است.

آهنگر با اشاره به پیشرفت‌های جهانی، استفاده از انواع بتن‌های شفاف، سبک و شکل‌پذیر را راهی برای تلفیق استحکام و زیبایی در نماهای هویتمند دانست و آمادگی انجمن را برای حمایت از طرح‌های پژوهشی مرتبط با توسعه نماهای بتنی مدرن اعلام کرد.

نیاز مبرم به «کتاب جامع» ضوابط نما

میرسعید موسوی، استاد دانشگاه و عضو هیئت مدیره سازمان نظام مهندسی استان، با تأیید چالش‌های نظارت بر نما، به بررسی استانداردهای جهانی پرداخت. وی اظهار داشت که کمیته‌های نما در ایران، با وجود تلاش‌ها، هنوز فاصله قابل‌توجهی با الگوهای بین‌المللی دارند.

موسوی مهم‌ترین ارزش نسخه‌های پیشرفته استانداردهای جهانی را وجود یک «واژگان مشترک و دقیق» دانست و گفت: «یکی از مشکلات جدی ما در ایران ناهماهنگی زبانی است. برای یک جزء مشخص نما، چندین واژه متفاوت استفاده می‌شود.»

وی با انتقاد از پراکندگی و عدم دسترسی عمومی به ضوابط نما در ایران، تأکید کرد:

ما به یک کتاب جامع، مشابه مقررات ملی ساختمان، نیاز داریم؛ کتابی که همه دستورالعمل‌ها، ضوابط و واژگان را یکپارچه و در اختیار معماران، ناظران و سازندگان قرار دهد.

وی همچنین بر لزوم دسته‌بندی نما بر اساس کاربری، اقلیم و نیازهای واقعی کاربران تأکید کرد تا سلیقه جمعی بر خواست کاربر و طراح غلبه نکند.

کیفیت مصالح و معرفی یک نمونه موفق

رضا میکائیلی، استاد دانشگاه و عضو هیئت مدیره سازمان نظام مهندسی، بر اساس بررسی‌های میدانی، از مشکلات جدی در کیفیت دیوارها و مقاومت مصالح در ساختمان‌های تازه‌ساز خبر داد. وی تأکید کرد که دیوارهای داخلی و نما باید از مصالح مقاوم و استاندارد ساخته شوند تا از نفوذ رطوبت و ترک‌های ساختمانی جلوگیری شود.

در بخش دیگری از نشست، حبیب شاه حسینی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، یک پروژه تازه‌ساز شاخص در منطقه کوه فردوس تبریز را معرفی کرد. این پروژه با طراحی منحصربه‌فرد خود، برخلاف روند رایج استفاده از سنگ، از آجر بهره برده است. ویژگی‌های این پروژه شامل بالکن‌های دوبل، نورپردازی غیرمستقیم و ایجاد گودال باغچه با درختان داخل بالکن است. وی با اشاره به کمبود حمایت‌های مالی، تأکید کرد که آموزش جامعه و مسئولان در زمینه معماری نوین و احترام به اصول سنتی، برای پیشبرد چنین پروژه‌هایی ضروری است.