هشدار مرکز پژوهش‌های مجلس: حذف ۴ صفر از پول ملی در غیاب اصلاحات اقتصادی نامناسب است

تاریخچه لایحه و تغییرات کمیسیون اقتصادی

لایحه «اصلاح قانون پولی و بانکی کشور» نخستین‌بار در سال ۱۳۹۸ با هدف بازنگری در قانون مصوب ۱۳۵۱ ارائه شد. متن پیشنهادی اولیه دولت، واحد پول ایران را «تومان» تعیین می‌کرد که هر تومان معادل ده هزار ریال جاری و برابر با صد «قران» بود. این لایحه پس از تصویب مجلس، با ایراد شورای نگهبان مواجه شد و بررسی مجدد آن در مردادماه سال جاری توسط کمیسیون اقتصادی مجلس از سر گرفته شد.

مهم‌ترین تغییر کمیسیون اقتصادی نسبت به طرح دولت، حفظ عنوان «ریال» به‌جای «تومان» برای واحد پول ملی است، با این حال حذف چهار صفر از ریال جاری همچنان تایید شده است. بر اساس مصوبه کمیسیون، واحد جدید «ریال» معادل ۱۰هزار ریال جاری و برابر با یک‌صد «قران» خواهد بود. همچنین، گردش موازی «ریال جدید» و «ریال جاری» در دوره گذار تعریف شده است.

هزینه‌های سنگین در غیاب منافع

بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که سیاست حذف صفر در وضعیت فعلی اقتصاد ایران، که با تورم‌های بالا و مزمن روبه‌رو است، منافع قابل‌توجهی به همراه ندارد و اجرای آن می‌تواند هزینه‌های گسترده‌ای را به کشور تحمیل کند. این هزینه‌ها شامل موارد زیر است:

• تغییر استانداردهای حسابداری و نظام گزارش‌دهی
• اطلاع‌رسانی گسترده به عموم جامعه
• یکپارچه‌سازی داده‌ها و سامانه‌های مالی
• جمع‌آوری و جایگزینی اسکناس‌ها و مسکوکات قدیمی

این فرآیند اجرایی بخش بزرگی از ظرفیت دولت را درگیر خواهد کرد، درحالی‌که در لایحه پیشنهادی هیچ اشاره‌ای به محل تامین مالی این هزینه‌ها نشده است. همچنین، اقتصاد کشور تاکنون در حوزه محاسبات حسابداری با وجود طولانی شدن ارقام، با چالش جدی مواجه نشده است.

سردرگمی عمومی با حفظ عنوان «ریال»

یکی از انتقادات جدی به مصوبه کمیسیون اقتصادی، نحوه حذف چهار صفر و در عین حال حفظ عنوان «ریال» است. کارشناسان معتقدند این اقدام می‌تواند موجب ابهام شهروندان و افزایش هزینه‌های دوره گذار شود:

اگر قرار باشد عنوان ریال همچنان حفظ شود، منطقی‌تر آن است که سه یا شش صفر از واحد پول کاسته شود. حذف چهار صفر تنها در صورتی منطقی است که واحد پول به تومان تغییر کند. زیرا با حذف چهار صفر و جایگزینی تومان، هر ده‌هزار ریال فعلی (معادل یک هزار تومان)، یک تومان خوانده می‌شود. اما اگر چهار صفر حذف شود و عنوان ریال باقی بماند، هر هزار تومان فعلی معادل یک ریال جدید خواهد شد؛ وضعیتی که محاسبات روزمره مردم را با سردرگمی مواجه می‌کند.

علاوه بر این، تعریف «قران» به‌عنوان واحدی برابر با یک‌صدم ریال جدید (معادل صد ریال فعلی) نیز محل بحث است. از آنجایی که ۱۰۰ ریال در مبادلات روزمره اثری ندارد، «قران» تنها در اسناد رسمی کاربرد خواهد داشت که این موضوع می‌تواند شکاف میان ادبیات رسمی و محاوره‌ای را تشدید کند. تصویب این قانون همچنین مستلزم بازنگری در تمام قوانین قبلی بر مبنای واحد پول جدید است تا از ناهماهنگی در نظام حقوقی جلوگیری شود.

اصلاحات اقتصادی؛ شرط ضروری موفقیت

تجربه جهانی نشان می‌دهد که اصلاح واحد پولی زمانی به نتایج مطلوب می‌رسد که آخرین حلقه از زنجیره اصلاحات اساسی اقتصادی باشد. هنگامی که تغییر واحد پول با مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری همراه باشد، یک اثر روانی مثبت در جامعه ایجاد کرده و فرآیند بهبود اقتصادی را تسریع می‌بخشد.

در مقابل، حذف صفر بدون پشتوانه اصلاحات پایدار، دوام بسیار محدودی خواهد داشت. کارشناسان هشدار می‌دهند که با تداوم نرخ تورم میانگین سال‌های اخیر (حدود ۵۰ درصد)، اگر امروز چهار صفر حذف شود، کمتر از شش سال طول می‌کشد تا یک صفر تازه دوباره به ارقام پولی بازگردد. این وضعیت حذف صفر را به یک سیاست دائمی و تکرارشونده تبدیل خواهد کرد.

نمونه‌های بین‌المللی این موضوع را تایید می‌کنند:

در شرایط تورم مزمن، جامعه ممکن است حذف صفر را نشانه تشدید مشکلات تورمی تعبیر کند، نه مقدمه‌ای بر ثبات. اجرای این سیاست بدون اصلاحات اقتصادی، خطر افزایش انتظارات تورمی را در پی دارد و می‌تواند خود به عاملی برای جهش‌های قیمتی بعدی بدل شود.