چالش نوسازی نیروی هوایی ایران؛ همسایگان مجهز به جنگنده‌های نسل ۴.۵ و ۵

در حالی که نیروی هوایی ایران همچنان بر جنگنده‌های قدیمی F-14 تامکت خریداری شده در دهه ۱۹۷۰ اتکا دارد، کشورهای همسایه به سرعت در حال تجهیز خود به پیشرفته‌ترین هواپیماهای نسل ۴.۵ و ۵، موشک‌های دورایستا و پهپادها هستند. این شکاف فزاینده، تهران را در مواجهه با تهدیدهای منطقه‌ای و نیاز فوری به نوسازی ناوگان هوایی خود با چالشی جدی روبه‌رو کرده است. مشکلات ایران در جنگ هوایی پیش از این در جریان جنگ ۱۲ روزه ژوئن آشکار شده بود.

شکاف نسلی: چالش نوسازی نیروی هوایی

پیشرفته‌ترین جنگنده‌های عملیاتی ایران همچنان اف-۱۴ تامکت‌های ساخت آمریکا هستند که در دهه ۱۹۷۰ و پیش از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ خریداری شدند. از ۷۹ فروند تحویل‌گرفته‌شده، هنوز چند ده فروند عملیاتی باقی مانده‌اند. اف-۱۴ در زمان خود با رادار AWG-9 و موشک AIM-54 فینیکس (با برد حدود ۱۰۰ مایل)، پیشگام نبردهای هوایی فراتر از میدان دید بود. ایران نیز نمونه بومی این موشک را با نام فکور-۹۰ تولید کرده است.

با این حال، این توانایی‌ها در مقایسه با موشک‌های جدیدی چون PL-15E چین که بردی حدود ۱۲۰ مایل دارد، ضعیف‌تر به نظر می‌رسند. این در حالی است که بیشتر کشورهای همسایه ایران در حال تقویت نیروهای هوایی خود با جنگنده‌های نسل جدیدتر هستند.

تقویت قدرت هوایی در قفقاز و آناتولی

جمهوری آذربایجان در رژه نظامی ۸ نوامبر، جنگنده‌های جدید JF-17C Block III را که اخیراً از پاکستان خریداری کرده، به نمایش گذاشت. باکو ۴۰ فروند از این جنگنده‌های پیشرفته را سفارش داده که مجهز به رادارهای آرایه‌فازی اسکن الکترونیکی (AESA) هستند. JF-17C همچنین قادر به شلیک موشک هوا‌به‌هوای برد بلند PL-15E چین است.

در شرق، ترکیه نیز قرارداد خرید ۴۴ فروند جنگنده یوروفایتر تایفون (مدل‌های Tranche 3A و Tranche 4) را نهایی کرده است. این جنگنده‌های نسل ۴.۵ به رادارهای پیشرفته AESA و موشک Meteor با بردی بیش از ۱۲۰ مایل مجهز خواهند شد. آنکارا همچنین در انتظار دریافت ۴۰ فروند جنگنده پنهانکار نسل پنجم F-35 لایتنینگ ۲ است و به‌طور موازی، جنگنده پنهانکار بومی خود با نام TF Kaan را توسعه می‌دهد.

ناوگان عظیم نسل ۴.۵ و ۵ در خلیج فارس

کشورهای جنوب خلیج فارس نیز با سرمایه‌گذاری‌های عظیم، قدرت هوایی خود را به سطحی بی‌سابقه رسانده‌اند:

• قطر: ناوگانی نزدیک به ۱۰۰ فروند جنگنده نسل ۴.۵ غربی شامل یوروفایتر تایفون، رافال، و اف-۱۵QA پیشرفته آمریکایی را گرد آورده است.
• عربستان سعودی: گزارش‌ها حاکی از تمایل ریاض برای خرید ۴۸ فروند جنگنده رادارگریز F-35 است. خرید این جنگنده قدرت نیروی هوایی عربستان را که هم‌اکنون نیز مجهز به چندین نوع جنگنده پیشرفته نسل ۴.۵ است، به طور قابل‌توجهی تقویت خواهد کرد.
• امارات متحده عربی: پس از تعلیق معامله ۵۰ فروندی F-35، ابوظبی در اواخر سال ۲۰۲۱ تعداد ۸۰ فروند رافال F4 را از فرانسه سفارش داد. این جنگنده‌ها به موشک‌های Meteor و مهمات پیشرفته مجهز خواهند شد؛ معامله‌ای که از نظر اهمیت با خرید تاریخی F-14A توسط ایران در ۵۰ سال پیش مقایسه شده است.

نگاهی به شرق: قدرت هوایی پاکستان

روابط ایران با همسایگان شرقی نیز خالی از تنش نبوده است. در ژانویه ۲۰۲۴، پس از آنکه ایران اهدافی را در خاک پاکستان هدف قرار داد، نیروی هوایی پاکستان در اقدامی تلافی‌جویانه با جنگنده‌های مجهز به مهمات دورایستا، اهدافی را در خاک ایران مورد حمله قرار داد. این حادثه نشان داد که پاکستان بر قدرت هوایی متعارف سرمایه‌گذاری کرده، در حالی که ایران عمدتاً به موشک‌های بالستیک بومی و پهپادهای مسلح متکی است.

ناوگان هوایی پاکستان علاوه بر توسعه مشترک JF-17 با چین، اخیراً با خرید ۳۶ فروند جنگنده پیشرفته چینی J-10C پورِقِدر تقویت شده است. همچنین نشانه‌هایی وجود دارد که اسلام‌آباد ممکن است در نهایت جنگنده‌های رادارگریز نسل پنجم J-35 ساخت چین را نیز خریداری کند.

وضعیت همسایگان کم‌تنش

برخی همسایگان ایران نیروی هوایی ضعیف‌تری دارند و کمتر احتمال دارد که به تهدیدی مستقیم تبدیل شوند:

1. عراق: ناوگانی شامل ۳۴ فروند F-16IQ وایپر را اداره می‌کند، اما با مشکلات مزمن نگه‌داری روبه‌رو است. گزارش‌ها حاکی از قصد بغداد برای تقویت نیروی هوایی با خرید چندین فروند رافال فرانسوی است.
2. ارمنستان: روابط دوستانه‌ای با ایران دارد و تنها چهار فروند جنگنده چندمنظوره مدرن Su-30SM در اختیار دارد.
3. ترکمنستان: نیروی هوایی قابل‌توجهی ندارد و فقط از هواپیماهای تهاجمی زیرصوت Su-25 استفاده می‌کند.
4. افغانستان: تحت حاکمیت طالبان فاقد جنگنده و دارای نیروی هوایی ضعیفی است.

آیا سوخو-۳۵ شکاف را پر می‌کند؟

در میان این تحولات منطقه‌ای، اسناد محرمانه وزارت دفاع روسیه که توسط گروه هکری «آینه سیاه» منتشر شد، ظاهراً تأیید می‌کند که ایران سفارش خرید ۴۸ فروند جنگنده Su-35 فلانکر را به ارزش ۵ تا ۶ میلیارد یورو (معادل ۵.۸ تا ۶.۹۶ میلیارد دلار) ثبت کرده است.

تکمیل خرید ۴۸ فروند Su-35 توسط ایران به‌تنهایی توازن قدرت هوایی در خلیج فارس یا در مقایسه با نیروی هوایی سطح‌بالای منطقه را دگرگون نخواهد کرد. این خریدهای گستردهٔ جنگنده‌های نسل ۴.۵ و نسل پنج در پیرامون نزدیک ایران نشان می‌دهد که ۴۸ فروند Su-35 حداقلی است که ایران برای جلوگیری از عقب‌افتادگی کامل و تحت‌الشعاع قرار گرفتن در فضای هوایی منطقه نیاز دارد.