پشت پرده «بچه مردم»؛ الهام از واقعیت، کشف ۳۰۰۰ استعداد و دفاع کارگردان از پایان تلخ

الهام از واقعیت؛ نقش کلیدی یوسف اصلانی در شکل‌گیری داستان

محمود کریمی ایده اولیه فیلم را حاصل یک ملاقات اتفاقی با یوسف اصلانی، فردی با سابقه همکاری با سازمان بهزیستی، می‌داند. اصلانی با در اختیار گذاشتن پرونده‌های واقعی نوجوانان پرورشگاهی، مسیر ساخت فیلم را تغییر داد. یکی از این پرونده‌ها که بیشترین تأثیر را بر کارگردان گذاشت، مربوط به نوجوانی بود که پدرش به دلیل بیماری صعب‌العلاج از پذیرش او سر باز زده بود، اما پس از شهادت پسرش، برای دریافت مستمری او صف کشیده بود.

این داستان چنان تاثیری بر من گذاشت که همان شب اولین سکانس‌های فیلم در ذهنم شکل گرفت.

کریمی تأکید کرد که اصلانی نه تنها در ارائه طرح اولیه، بلکه در توسعه دراماتیک داستان و جلوگیری از کلیشه‌سازی شخصیت‌ها نقش حیاتی داشته است. به عنوان مثال، اصرار او بر این بود که شخصیت منوچهر نباید یک قهرمان یک‌بعدی باشد، بلکه باید تضادها و ضعف‌های انسانی خود را داشته باشد؛ نگاهی که عمق فوق‌العاده‌ای به فیلمنامه بخشید.

کشف استعدادهای نوظهور؛ فرآیند ۹ ماهه انتخاب بازیگران

یکی از طولانی‌ترین و دقیق‌ترین مراحل تولید «بچه مردم»، فرآیند انتخاب بازیگران نوجوان بود که طی نه ماه و در پنج مرحله اصلی انجام شد. این روند با انتشار فراخوان سراسری در ۲۵ استان کشور آغاز شد و بیش از ۳۰۰۰ نوجوان برای شرکت در آن اعلام آمادگی کردند.

مراحل پنج‌گانه انتخاب بازیگر:

• مرحله اول: بررسی تمام ویدئوهای ارسالی توسط تیم انتخاب بازیگر.
• مرحله دوم: انجام مصاحبه‌های فردی با کاندیداها توسط کارگردان، دستیاران و روانشناس پروژه.
• مرحله سوم: برگزاری کارگاه‌های آموزشی فشرده برای آموزش مبانی اولیه بازیگری.
• مرحله چهارم: تست بازیگری در شرایط مختلف؛ برای برخی نقش‌های کلیدی، بیش از ۲۰۰ بار تست گرفته شد.
• مرحله نهایی: آزمون نهایی شامل بازی در مقابل دوربین و اجرای سکانس‌های مختلف فیلم.

کریمی در توجیه عدم استفاده از بازیگران حرفه‌ای گفت: «اصالت و واقعیت عملکرد برای ما از تکنیک محض مهم‌تر بود. این نوجوانان ساعت‌ها با روانشناس پروژه کار کردند تا بتوانند احساسات واقعی را انتقال دهند.»

تحلیل روانشناختی روابط عاطفی غیرمتعارف

رابطه عاطفی ابوالفضل با لیلا، که از نظر سنی بزرگتر از اوست، بر اساس تحلیل روانشناختی شخصیت ابوالفضل طراحی شده است. ابوالفضل به دلیل بزرگ شدن در پرورشگاه، فقر عاطفی عمیقی را تجربه کرده است. فقدان محبت مادرانه، خلأیی ایجاد کرده که ناخودآگاه او را در جستجوی جایگزین قرار داده است.

لیلا، به عنوان فردی جوان‌تر از مادر اما بزرگتر از ابوالفضل، این خلأ را پر می‌کند. از دیدگاه روانشناختی، این پدیده به «انتقال عاطفی» معروف است که در آن فرد در روابط دیگر به دنبال بازسازی رابطه مادر-فرزندی است. نوجوانانی که از محبت مادرانه محروم بوده‌اند، اغلب افراد بزرگتر را منبع امنیت و محبت می‌بینند و رابطه ابوالفضل ترکیبی از نیاز به محبت مادرانه و کشش‌های عاطفی دوره نوجوانی است.

شباهت‌های سبکی با وس اندرسون: عمدی یا اتفاقی؟

برخی منتقدان شباهت‌های فرمی در فیلم «بچه مردم» را با سینمای وس اندرسون مقایسه کرده‌اند. محمود کریمی ضمن تحسین آثار اندرسون، تأکید کرد که این شباهت‌ها عمدی نبوده و تمرکز اصلی بر خلق زبانی سینمایی بوده که برای مخاطب ایرانی قابل درک باشد.

عناصر مشترک شامل استفاده از ترکیب‌بندی‌های متقارن در برخی نماها و پالت رنگی مشخص و یکدست است. با این حال، کریمی تصریح کرد که انتخاب رنگ‌ها و صحنه‌آرایی دقیق، بر اساس فرهنگ بصری ایران و دوره تاریخی دهه شصت انجام گرفته است.

کارگردان در توضیح تفاوت‌ها بیان کرد: در حالی که فیلم‌های اندرسون بیشتر بر جنبه‌های زیبایی‌شناختی تمرکز دارند، «بچه مردم» در پی بیان مضامین اجتماعی و عاطفی عمیق‌تری است. همچنین، استفاده از زوایای دوربین ثابت و نماهای طولانی در این فیلم با اهداف روایی متفاوتی به کار رفته است.

تاثیرگذارترین سکانس و دفاع از پایان‌بندی تلخ

از نگاه کارگردان، سکانس ملاقات ابوالفضل با مادر واقعی‌اش، که در میانه‌های فیلم قرار دارد، نقطه عطف داستان و تاثیرگذارترین صحنه است. این سکانس نیازمند سه روز فیلمبرداری فشرده بود و برای رسیدن به حس مطلوب، بازیگر نوجوان ساعت‌ها قبل از فیلمبرداری در فضای تنهایی قرار گرفت.

جزئیات بصری سکانس کلیدی:

• نورپردازی به گونه‌ای است که همزمان حس امید و یأس را منتقل کند.
• از ترکیب خاص رنگ‌های سرد و گرم برای نمایش تضاد عاطفی صحنه استفاده شده است.
• فضای بی‌روح و سرد خانه مادر در تقابل با هیجان درونی ابوالفضل قرار می‌گیرد.
• موسیقی این سکانس توسط سه آهنگساز مختلف بازنویسی شد تا به حس مطلوب برسد.

در خصوص انتقادات به پایان‌بندی بیش از حد تلخ و ناامیدکننده فیلم، کریمی دفاع کرد که این انتخاب بر اساس تحقیقات میدانی و مطالعه زندگی واقعی نوجوانان پرورشگاهی صورت گرفته است.

ما با بررسی پرونده‌های متعدد به این نتیجه رسیدیم که پنهان کردن واقعیت‌های تلخ زندگی این نوجوانان، ظلم به حقیقت است. هرچند می‌دانستم پایان باز می‌تواند هنری‌تر باشد، اما وفاداری به واقعیت را اولویت قرار دادم.

وی همچنین سبک روایت تلفیقی از طنز و درام را حساب‌شده دانست و هدف آن را نشان دادن پارادوکس انسانی بیان کرد که در سخت‌ترین شرایط نیز از طنز به عنوان مکانیزم دفاعی استفاده می‌کند.