آیکون خبر

خبر کامل

رقابت ژئواکونومیک: همکاری استراتژیک آمریکا و عربستان برای شکستن انحصار چین در مواد حیاتی

در یک گام ژئواکونومیک مهم، ایالات متحده و عربستان سعودی با امضای یک چارچوب همکاری راهبردی، توسعه زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی از جمله عناصر نادر خاکی و ظرفیت‌های مرتبط با اورانیوم را آغاز کردند. این مشارکت که بخشی از برنامه گسترده‌تر واشنگتن برای کاهش وابستگی به چین در این حوزه است، نقطه عطفی برای تنوع‌بخشی به اقتصاد سعودی و بازآرایی نقشه جهانی مواد حیاتی قرن بیست‌ویکم محسوب می‌شود.

اهمیت عناصر نادر خاکی و سلطه چین

عناصر نادر خاکی بخش جدایی‌ناپذیر طیف گسترده‌ای از صنایع مدرن و پیشرفته هستند. تولید فناوری‌هایی نظیر موتور خودروهای برقی، آهن‌رباهای دائمی، توربین‌های بادی، تجهیزات پتروسولار، حسگرها، فیبرهای لیزری و سامانه‌های موقعیت‌یاب بدون استفاده از این عناصر امکان‌پذیر نیست.

سلطه چین بر فرآوری جهانی این مواد، که بیش از ۸۰ درصد بازار را در اختیار دارد، طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های صنعتی آمریکا و اروپا تبدیل شده است. استفاده مکرر چین از این سهم بازار به عنوان اهرم تجاری، کشورهای غربی را وادار به ایجاد هاب‌های جدید فرآوری کرده است. همکاری تازه میان ریاض و واشنگتن، مهم‌ترین گام عملی در این راستا به شمار می‌رود.

تأسیس نخستین مرکز پالایش خاورمیانه

این چارچوب همکاری جدید شامل یک مشارکت سرمایه‌گذاری میان وزارت دفاع آمریکا، شرکت معدنی آمریکایی MP Materials و شرکت دولتی «معادن» عربستان است. هدف از این مشارکت، ایجاد نخستین مرکز بزرگ پالایش عناصر نادر خاکی در خاورمیانه و یکی از معدود مراکز فرآوری خارج از سلطه چین است.

  • سهم طرف سعودی در این پروژه ۵۱ درصد و سهم طرف آمریکایی ۴۹ درصد تعیین شده است.
  • نکته قابل توجه، تأمین مالی مستقیم بخش آمریکایی پروژه از طریق وزارت دفاع (پنتاگون) است که نشان‌دهنده عمق حساسیت واشنگتن نسبت به این عناصر است.

شرکت MP Materials، که مالک معدن مشهور Mountain Pass کالیفرنیا است، فناوری پالایش، مواد شیمیایی و تجهیزات فرآوری را تأمین می‌کند؛ در حالی که عربستان زیرساخت، انرژی ارزان و خوراک معدنی لازم را فراهم می‌آورد.

ذخایر استراتژیک جبل صاید

یکی از دلایل اصلی چرخش آمریکا به سمت عربستان، وجود ذخایر قابل توجه عناصر نادر خاکی در منطقه جبل صاید است. داده‌های رسمی، عربستان را در میان چهار ذخیره مهم جهان قرار داده است. علاوه بر این، حدود ۳۱ هزار تن اورانیوم نیز در این منطقه کشف شده که از نظر اقتصادی و صنعتی اهمیت بالایی دارد.

نوع ماده معدنیمیزان ذخیره (تن)اهمیت
عناصر نادر سنگین۵۵۲,۰۰۰اهمیت بالا در صنایع پیشرفته
عناصر نادر سبک۳۵۵,۰۰۰تأمین مواد اولیه
اورانیوم۳۱,۰۰۰سوخت هسته‌ای و صنعتی

این حجم از ذخایر، در کنار زیرساخت جدید فرآوری، می‌تواند عربستان را به یک بازیگر جدی در زنجیره ارزش مواد حیاتی تبدیل کند. این موضوع با تصمیم واشنگتن برای ممنوعیت واردات اورانیوم روسیه تا سال ۲۰۴۰، که نیاز آمریکا به منابع جدید سوخت هسته‌ای را افزایش داده، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند.

معدن، موتور محرک چشم‌انداز ۲۰۳۰

توسعه حوزه معدن بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه بلندپروازانه «چشم‌انداز ۲۰۳۰» عربستان است که هدف آن تبدیل این بخش به یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی و جایگزینی درآمدهای نفتی با درآمدهای پایدارتر است. آمارهای رسمی نشان‌دهنده جهش چشمگیر در ارزش ذخایر و فعالیت‌های اکتشافی است:

  • ارزش ذخایر معدنی عربستان از ۱.۳ تریلیون دلار در سال ۲۰۱۶ به حدود ۲.۵ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است.
  • تعداد پروانه‌های اکتشاف از ۲۲۴ فقره در سال ۲۰۱۵ به بیش از ۸۱۶ مورد در سال ۲۰۲۳ رسیده است.
  • سرمایه‌گذاری خارجی در اکتشاف در سال ۲۰۲۴ به ۱۴۰ میلیون دلار بالغ شده است.

مزیت‌های ساختاری و رقابتی عربستان

«قانون سرمایه‌گذاری معدنی ۲۰۲۱» عربستان، فرآیند دریافت مجوز را از چندین سال به کمتر از ۱۸۰ روز کاهش داده و ورود شرکت‌های بین‌المللی را تسهیل کرده است. این سرعت عمل، در مقابل فرآیند طولانی ۷ تا ۱۰ ساله در آمریکا، عربستان را به مقصدی رقابت‌پذیر در نقشه جهانی معدن تبدیل کرده است.

یکی از مزیت‌های محوری عربستان، دسترسی به انرژی ارزان است. فرآوری عناصر نادر خاکی به طور میانگین ۹ تا ۱۳ برابر بیش از استخراج، انرژی مصرف می‌کند. عربستان علاوه بر منابع فسیلی، با توسعه زیرساخت‌های عظیم انرژی تجدیدپذیر، یکی از کم‌هزینه‌ترین تولیدکنندگان برق خورشیدی و بادی جهان شده و یک مزیت ساختاری قوی ایجاد کرده است. این مزیت ریاض را به جدی‌ترین رقیب نوظهور چین در بخش میانی زنجیره تأمین (فرآوری) تبدیل کرده است.

عربستان همچنین قصد دارد کنسانتره عناصر نادر خاکی را از کشورهای آفریقایی نظیر مالاوی، نامیبیا، آفریقای جنوبی و اوگاندا دریافت و در خاک خود فرآوری کند. این اقدام نقشه تجارت مواد حیاتی در قاره آفریقا را دگرگون کرده و رقابت تازه‌ای میان چین و عربستان به وجود خواهد آورد.

پیامدهای ژئواکونومیک و چالش‌های پیش‌رو

این همکاری نه تنها عربستان را از صادرکننده مواد خام به تولیدکننده محصولات فرآوری‌شده با ارزش افزوده بالا تبدیل می‌کند، بلکه برای نخستین بار شرکت MP Materials آمریکا را به صورت جدی وارد حوزه عناصر نادر سنگین می‌سازد؛ حوزه‌ای که تاکنون چین در آن برتری مطلق داشته است. این تحول برای صنایع خودرو برقی، انرژی‌های پاک و تولید تجهیزات صنعتی در آمریکا و اروپا اهمیت کلیدی دارد.

مسیر رقابت آینده نه در استخراج اولیه، بلکه در فرآوری، فناوری و تولید محصولات با ارزش افزوده تعریف می‌شود. عربستان با ترکیب انرژی کم‌هزینه، سیاستگذاری سریع و جذب سرمایه خارجی، موقعیت تازه‌ای در بازار مواد حیاتی کسب کرده است.

با این حال، پروژه با چالش‌هایی نیز روبه‌روست. فرآوری عناصر نادر خاکی صنعتی حساس و آلاینده است و مدیریت پسماندهای آن نیازمند زیرساخت دقیق و پرهزینه است. هرگونه ضعف در این حوزه می‌تواند پیامدهای محیط‌زیستی و هزینه‌های بلندمدتی برای عربستان به همراه داشته باشد. همچنین این صنعت به نیروی انسانی متخصص و فناوری‌های پیشرفته متکی است که عربستان در کوتاه‌مدت به انتقال فناوری و نیروی متخصص خارجی وابسته خواهد بود.

همکاری واشنگتن و ریاض نشانه‌ای از تغییر تدریجی در ساختار اقتصاد جهانی است؛ تغییری که محور رقابت را از بازارهای انرژی سنتی به مواد معدنی حیاتی منتقل کرده است. کشورهایی که کنترل حلقه‌های میانی و نهایی زنجیره تأمین را به دست می‌آورند، جایگاه موثرتری در قدرت صنعتی قرن بیست‌ویکم خواهند داشت.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗