«شبح کژدم»؛ فیلمی که مرزهای ممیزی را جابه‌جا کرد و بازیگرش را به گریه انداخت

فیلم «شبح کژدم» ساخته کیانوش عیاری، اثری که نه تنها به دلیل ساختار جسورانه و روایت لایه‌لایه، بلکه به خاطر پیشگامی در استفاده از تکنیک‌های سینمایی نوین در دوران پس از انقلاب اسلامی شهرت دارد، در یک مراسم ویژه مورد بازخوانی و تجلیل قرار گرفت. این فیلم که نمونه‌ای از خلق جهانی شخصی با امکانات محدود است، هنوز هم الهام‌بخش بسیاری از فیلم‌سازان نسل جدید محسوب می‌شود. این نمایش، فرصتی برای بررسی مجدد کارنامه عیاری از نقطه‌ای بود که کمتر به آن پرداخته شده است.

اهمیت تاریخی و هنری «شبح کژدم»

محسن امیریوسفی، فیلم‌ساز، با اشاره به سال ساخت این اثر، سال ۱۳۶۵ را یکی از شگفت‌انگیزترین سال‌های سینمای ایران دانست که در آن تعداد زیادی فیلم خوب و ماندگار تولید و اکران شدند و «شبح کژدم» یکی از شاخص‌ترین آنها بود. او ویژگی بارز این فیلم را فراتر از داستان، در یک نوآوری فنی مهم می‌داند:

«این اثر جزو نخستین فیلم‌های بعد از انقلاب اسلامی محسوب می‌شود که صداگذاری سر صحنه در آن انجام گرفته است. در دوره‌ای که فیلم‌های ایرانی با دوبله به نمایش درمی‌آمدند و دوران اوج دوبله در سینمای ایران بود، این فیلم جسارت استفاده از صدای سر صحنه را به خرج داد.»

تلاش ۶ ماهه کارگردان برای صدای سر صحنه

کیانوش عیاری در تشریح چالش‌های فنی ساخت فیلم، پرده از دوندگی‌های طولانی خود برداشت. او برای متقاعد کردن مسئولان سینمایی، ماه‌ها تلاش کرده است:

• مدت زمان تلاش: شش ماه دوندگی مستمر.
• مراکز مرتبط: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بنیاد سینمایی فارابی.
• هدف: برطرف کردن مشکل «شرافت گمشده سینمای ایران» یعنی صداگذاری سر صحنه.

به گفته عیاری، مسئولان وقت سینمای ایران معتقد بودند که استفاده از صدای سر صحنه، هزینه تولید فیلم را به شکل نامعقولی افزایش می‌دهد، در حالی که او این سخن را بیهوده می‌دانست و افزایش اندک هزینه را در راستای ارتقای کیفیت پلان‌ها ضروری می‌دید. این تلاش‌ها نهایتاً پس از شش ماه به نتیجه رسید و تولید فیلم آغاز شد.

واکنش غیرمنتظره حسن رضایی

عیاری در ادامه، خاطره‌ای جالب از واکنش حسن رضایی، کاندیدای اصلی نقش، به این تصمیم تعریف کرد. این بازیگر تنها دو روز پیش از شروع تولید، هنگامی که از تصمیم کارگردان مبنی بر استفاده از صداگذاری سر صحنه مطلع شد، واکنش شدیدی نشان داد:

«وقتی به او گفتم قرار است صداگذاری سر صحنه انجام دهم، به شکل جدی در اتاق من گریه کرد. او گفت من نمی‌توانم این کار را انجام دهم و درخواست کرد که اجازه بدهم در فیلم نباشم.»

تاثیرگذاری بر مرزهای ممیزی

محسن امیریوسفی تاکید کرد که تصمیم عیاری برای صداگذاری سر صحنه، فراتر از یک نوآوری فنی بود و تاثیرات عمیق‌تری بر سینمای ایران گذاشت. او این اقدام را یک «اتفاق بزرگ» و از خلاقیت‌های درخشان فیلم دانست که به طور عملی، مرزهای ممیزی را جابه‌جا کرد و دخالت افراد خارج از حوزه فیلم‌سازی در این عرصه را کاهش داد. امیریوسفی این جسارت و تفاوت را ۳۰ سال بعد، در فیلم «کاناپه» (تولید ۱۳۹۵) عیاری نیز قابل مشاهده دانست.

تجلیل از کیانوش عیاری و کهنسال‌ترین سینماگر ایران

در بخش پایانی این مراسم، از سه هنرمند تجلیل به عمل آمد. لوح تقدیر کانون کارگردانان سینمای ایران و لوح سپاس موزه سینمای ایران توسط فاطمه محمدی (مدیرعامل موزه سینما)، مهدی جعفری، وحید موسائیان، و حسن آقاکریمی (تهیه‌کننده آثار اخیر عیاری) به این فیلم‌ساز برجسته اهدا شد.

همچنین، در این برنامه به معرفی سالار عشقی پرداخته شد که اکنون با ۹۷ سال سن، عنوان کهنسال‌ترین کارگردان و حتی کهنسال‌ترین سینماگر در قید حیات ایران را از آن خود کرده است. اصغر نعیمی در این باره گفت: «منصور سپهرنیا بازیگر خوب سینمای ایران تا پیش از این با ۹۴ سال رکورددار بودند و خدا را شکر که جناب عشقی با ۹۷ سال، سالم و سلامت در جمع ما هستند.»