پارادوکس هوش مصنوعی و کتاب‌خوانی: سقوط سرانه مطالعه در ایران و جهان

سقوط آزاد سرانه مطالعه در ایران و جهان

وضعیت کتاب‌خوانی در ایران نیز چندان امیدوارکننده نیست و جالب‌تر آنکه مقامات رسمی کشور در ارائه یک آمار دقیق و شفاف دچار مشکل هستند.

آمار رسمی ایران: ۱۲.۲ دقیقه در روز

ابراهیم حیدری، دبیر سی‌وسومین دورۀ هفته کتاب، در آبان ۱۴۰۴ اعلام کرد که «آخرین سرانۀ مطالعۀ اعلامی برای سال ۱۳۹۸ به میزان ۱۲.۲ دقیقه است.» این بدان معناست که جدیدترین آمار رسمی موجود مربوط به شش سال پیش است. وی همچنین به آمارهای متفاوت سازمان صدا و سیما تا ۳۰ دقیقه اشاره کرد که نشان‌دهنده عدم شفافیت و توافق در سنجش این شاخص ملی است.

آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، در همان نشست تأکید کرد: «سرانه مطالعه آیتم تک‌بعدی‌ای نیست که صرفاً از اطلاعات و آمارهای نهاد کتابخانه‌های عمومی بیرون بیاید. اینکه امانت گرفتن کتاب چقدر منجر به خواندن می‌شود، مشخص نیست.»

طوفان کامل برای کتاب‌خوانی

نائومی بارون، استاد زبان‌شناسی دانشگاه آمریکن، که سال‌ها در مورد تأثیر تکنولوژی بر خواندن تحقیق کرده، هشدار می‌دهد که «یک طوفان کامل برای کتاب‌خوانی در حال شکل‌گیری است.» او می‌افزاید: «هوش مصنوعی درست زمانی رسید که مردم از قبل زمان کمتری را صرف خواندن کتاب می‌کردند.»

آمارهای بین‌المللی نیز این نگرانی را تأیید می‌کنند:

• آمریکا: تعداد دانش‌آموزان کلاس چهارم که تقریباً هر روز برای تفریح کتاب می‌خوانند، از ۵۳ درصد در سال ۱۹۸۴ به ۳۹ درصد در سال ۲۰۲۲ کاهش یافته است.
• آمریکا: وضعیت برای دانش‌آموزان کلاس هشتم فاجعه‌بارتر است؛ این رقم از ۳۵ درصد در ۱۹۸۴ به تنها ۱۴ درصد در سال ۲۰۲۳ رسیده است.
• انگلستان: نظرسنجی ۲۰۲۴ نشان داد که فقط یک‌سوم نوجوانان ۸ تا ۱۸ ساله از خواندن در اوقات فراغت لذت می‌برند که این آمار نسبت به سال قبل نزدیک به ۹ درصد کاهش داشته است.

پارادوکس غول‌های فناوری: تغذیه از منبعی که نابود می‌شود

هوش مصنوعی، که برای رشد خود به حجم عظیمی از داده‌ها و متون نیاز داشت، اکنون خود عامل تضعیف فرهنگ کتاب‌خوانی شده است. مشهورترین مدل‌های هوش مصنوعی برای آموزش خود به میلیون‌ها کتاب نیاز داشته‌اند:

این حجم عظیم از داده‌ها، که بخش قابل توجهی از آن آثار دارای حق تکثیر است، منجر به شکایات حقوقی متعددی شده است. به عنوان مثال، در ژوئیه ۲۰۲۳، نویسندگانی نظیر پل ترمبلی و مونا آواد علیه OpenAI شکایت کردند؛ زیرا ChatGPT قادر به ارائه «خلاصه‌های بسیار دقیق» از کتاب‌های آن‌ها بود، که نشان می‌داد مدل روی آثارشان آموزش دیده است.

تضعیف انگیزه مطالعه

همان ابزاری که با «خوردن» کتاب‌ها رشد کرده، اکنون با ارائه خلاصه و پاسخ‌های سریع، انگیزه مردم برای خواندن کامل را از بین می‌برد. نائومی بارون در پژوهش خود می‌نویسد: «امروزه می‌توانید با خواندن خلاصه‌ای که هوش مصنوعی از داستان و مضامین کلیدی تهیه کرده، از پس درس رمان کلاسی خود بربیایید. این نوع امکان، انگیزه مردم برای خواندن خودشان را تضعیف می‌کند.»

با این حال، دادگاه‌ها در مواجهه با این پرونده‌ها رویکرد متفاوتی دارند. قاضی ویلیام آلساپ در ژوئن ۲۰۲۵ در پرونده آنتروپیک، آموزش هوش مصنوعی را «به‌طور چشم‌گیری تحول‌آفرین» خواند و به نفع شرکت رأی داد.

آیندۀ مبهم: خطر «فروپاشی مدل» و بازار داده‌های آموزشی

اگر نسل آینده کتاب نخواند و تولید محتوای جدید کاهش یابد، هوش مصنوعی نسل بعد روی چه داده‌هایی آموزش خواهد دید؟

سناریوی Model Collapse

پژوهشگران از این سناریو با نام «فروپاشی مدل» (Model Collapse) یاد می‌کنند. این زمانی رخ می‌دهد که هوش مصنوعی روی داده‌های تولیدشده توسط خودش آموزش می‌بیند و کیفیت خروجی‌ها به تدریج کاهش می‌یابد؛ فرآیندی شبیه به نسخه‌برداری از نسخه، که در هر تکرار، کیفیت پایین‌تر می‌آید.

اثبات بازار داده‌های آموزشی

در حالی که آنتروپیک در سال ۲۰۲۳ استدلال می‌کرد که «بازار فرضی رقابتی برای مجوزهای پوشش‌دهنده داده برای آموزش مدل‌های زبانی پیشرفته، غیرعملی خواهد بود»، توافق اخیر HarperCollins با مایکروسافت این دیدگاه را نقض کرد. بر اساس این توافق، مایکروسافت مبلغ پنج‌هزار دلار برای هر عنوان کتاب غیرداستانی را برای سه سال حق استفاده به عنوان داده آموزشی پرداخت کرده است. این عدد، به نویسندگان این امکان را می‌دهد که ضرر واقعی خود را اثبات کنند.

این موضوع در حالی مطرح می‌شود که محققان حقوق مالکیت فکری معتقدند مجموعه‌داده‌ها آنقدر بزرگ هستند که صدور مجوز برای همه داده‌ها غیرممکن است و اجازه دادن به هر ادعای کپی‌رایت، عملاً استفاده از داده‌ها را متوقف خواهد کرد.

در نهایت، در حالی که دادگاه‌ها به بررسی دعواهای حقوقی میلیارد دلاری ادامه می‌دهند (از جمله پرونده‌های Getty Images علیه Stability AI و نیویورک تایمز علیه OpenAI)، فرهنگ کتاب‌خوانی در یک دوراهی حساس قرار گرفته است. با وجود ۳۰۰ میلیون کاربر فعال ماهانه ChatGPT، این چت‌بات به سرعت در حال گرفتن جای کتاب است.

آیا این روند، خودکشی تدریجی هوش مصنوعی خواهد بود که منبع حیاتی خود را می‌خشکاند؟ یا بشر در نهایت راهی برای حفظ تعادل بین نوآوری هوش مصنوعی و تشویق نویسندگان به تولید محتوای باکیفیت پیدا خواهد کرد؟