انتقاد کارشناسان از بارورسازی ابرها: راهکار اصلی، مدیریت مصرف است نه افزایش عرضه

آغاز عملیات بارورسازی ابرها با تردیدهای جدی

با وجود بحران شدید آب در کشور، نخستین عملیات پروژه بارورسازی ابرها در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ در منطقه شمال غرب و حوضه آبریز دریاچه ارومیه انجام شد. محمد مهدی جوادیان‌زاده، سرپرست سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی، در ۲۵ آبان ماه این خبر را اعلام کرد.

تأثیر اندک در مقابل بحران شدید

همزمان با اعلام این خبر، عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، در جلسه بررسی تنش آبی استان آذربایجان شرقی، دیدگاهی متفاوت را مطرح کرد و بر ناکارآمدی این روش تأکید نمود.

بارورسازی ابرها در بهترین حالت حداکثر ۱۵ درصد موفقیت‌آمیز است. افزایش بهره‌وری و کاهش مصرف محور اصلی مدیریت تنش آبی است.

این تضاد در اظهارات، این پرسش جدی را مطرح می‌کند که چرا در شرایط کنونی و با توجه به بحران شدید آب، همچنان راهکاری که تأثیر اندکی دارد، در دستور کار قرار می‌گیرد؟

سابقه طولانی و محدودیت‌های فناورانه

محمدابراهیم رئیسی، کارشناس آب و انرژی، در خصوص این فناوری توضیح داد که فناوری‌های نوین تأمین آب، چه در حوزه مدیریت عرضه و چه در بهبود وضعیت مصرف، نقشی انکارناپذیر دارند. بارورسازی ابرها یکی از روش‌های شناخته‌شده در بخش عرضه است که مبتنی بر شناسایی ابرهای دارای قابلیت بارش و شلیک موادی مانند یدید نقره با هدف افزایش بارش است. این فرآیند در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و پس از انقلاب نیز مرکز باروری ابرها مدتی در یزد فعال بود.

ابزارهای مورد استفاده در این فرآیند شامل بهره‌گیری از ماهواره‌ها برای تشخیص مسیر حرکت ابرها و ارسال اطلاعات مستمر است. در ایران، روال معمولاً به‌صورت پرواز هواپیما به داخل ابر و شلیک «پیروپاترون» حاوی یدید نقره بوده است.

تکنولوژی روسی و محدودیت‌های تحریم

به دلیل تحریم‌ها، دسترسی به فناوری‌های پیشرفته بارورسازی ابرها که عمدتاً در اختیار کشورهایی چون استرالیا و ایالات متحده است، محدود شده است. به همین دلیل، تکنولوژی مورد استفاده در کشور غالباً روسی بوده که به گفته این کارشناس، جزو تکنولوژی‌های برتر به شمار نمی‌رود. این امر سبب می‌شود که نتایج مطلوب حاصل نشود و حتی در مواردی که بارش ایجاد می‌شد، محل بارش دقیقاً مطابق نیاز و برنامه‌ریزی نبوده است. در نتیجه، نمی‌توان این روش را بسیار موفق ارزیابی کرد.

اثرگذاری بارورسازی: از ۱۵ درصد تا ۱ درصد

این کارشناس آب و انرژی خاطرنشان کرد که میزان اثرگذاری ۱۵ درصدی وزیر نیرو نیز بیش‌برآورد است و اثرگذاری واقعی آن، در بهترین حالت، کمتر از یک تا دو درصد برآورد می‌شود. در واقع بارورسازی ابرها تنها یک تا دو درصد به رواناب‌های کشور کمک می‌کند.

اهمیت رواناب‌ها در تأمین آب کشور

مسئله مهم در تأمین آب، مربوط به رواناب‌هاست و صرفاً میزان بارش‌ها اهمیت ندارد. ایران سالانه حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش دارد که تنها حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب آن به رواناب تبدیل می‌شود. تمام بارش به آب قابل بهره‌برداری تبدیل نمی‌شود و سهم بارورسازی ابرها در تأمین آب، حتی در حالت خوشبینانه، سهم ناچیزی دارد.

این روش نباید به عنوان راه‌حل نهایی دیده شود، اگر راه‌حل نهایی بود که مناطقی مانند کالیفرنیا یا امارات ۲۴ ساعت از شبانه‌روز مشغول بارورسازی ابرها بودند.

مدیریت مصرف، تنها راهکار برون‌رفت از بحران

به گفته رئیسی، مشکل آب با بارورسازی ابرها حل نمی‌شود و حل بحران آب به عوامل گسترده‌تر به‌ویژه مدیریت مصرف وابسته است. در مدیریت عرضه، ظرفیت‌ها به پایان رسیده و در تهران تقریباً همه اقدامات ممکن برای افزایش عرضه، از جمله انتقال آب، انجام شده است.

• بازنگری در مدل‌های توسعه و کنترل جمعیت ضروری است.
• در مدیریت عرضه کارهای بسیاری انجام شده، اما در مدیریت تقاضا کاری انجام نشده است.
• بخش عمده آب در نقطه‌ای مصرف می‌شود که بهره‌وری آن پایین است.

وضعیت نگران‌کننده منابع آبی پایتخت

در تهران، تجهیزات هوشمند برای کاهش مصرف وجود ندارد و نشتی‌های شبکه توزیع نیز به‌طور کامل کنترل نشده است. در بحران حال حاضر، جز مدیریت مصرف راهکاری جواب نمی‌دهد و در صورت عدم همکاری مردم، عواقبی چون کاهش فشار، قطع آب و نهایتاً جیره‌بندی اتفاق خواهد افتاد.

وضعیت سدهای تهران بسیار نگران‌کننده است؛ در حال حاضر، از پنج سد تهران و پیرامون آن، چهار سد پرشدگی زیر ۱۰ درصد دارند. حدود ۳۰ درصد آب مصرفی تهران از منابع سطحی و ۷۰ درصد از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود که این امر فشار سنگینی بر سفره‌های آب زیرزمینی وارد کرده است. بنابراین، طرح‌هایی مانند بارورسازی سهم عمده‌ای در حل بحران آب کشور ندارند و نباید به آنها امید داشت.