میراث ۱۰۰ ساله آرت دکو در بمبئی؛ گنجینه‌ای پنهان در معرض تهدید

نماد امید و مدرنیته: ویژگی‌های آرت دکو

آرت دکو با الهام از بارها و سینماهای عصر طلایی، با نقوش متمایز هندسی خود شناخته می‌شود. این سبک نمادی از گسست آشکار از گذشته و جشن گرفتن طلوع عصر مدرن پس از جنگ جهانی اول بود.

• زیگورات‌های هندسی (برج‌های پلکانی)
• منحنی‌های جاروب‌کننده
• طرح‌های خورشیدی
• عناصر دریایی
• سقف‌های دایره‌ای یا برجکی

در مدت کوتاهی، این سبک از معماری فراتر رفت و بر طراحی داخلی، مبلمان، فونت‌ها، جواهرات و برخی از نمادین‌ترین سالن‌های سینمای جهان، از جمله سینماهای رگال، لیبرتی و اروس در بمبئی، تأثیر گذاشت.

این سبک نماد امید، خوش‌بینی و سرعت بود و با ظهور خودرو و بتن به عنوان مصالح ساختمانی همزمان شد. آرت دکو برخلاف طراحی گوتیک ویکتوریایی که پیش از آن بود، پیچیده نبود و با کلاسیسم و سادگی‌ای همراه بود که در آزمون زمان سربلند بیرون آمده است.

در هیچ کجای جهان، این سبک به اندازه بمبئی مشهود نبوده است. برخی تخمین‌ها بمبئی را پس از میامی در رتبه دوم قرار می‌دهند، اما آتول کومار، بنیانگذار «تراست آرت دکو بمبئی»، می‌گوید این شهر بزرگترین مجموعه مستند ساختمان‌های آرت دکو در جهان را در خود جای داده است.

پذیرش فراگیر آرت دکو در بمبئی

برخورد بمبئی با آرت دکو از این جهت جالب است که شهر نشانه‌های آن را به شکلی کاملاً فراگیر پذیرفت. این سبک در بمبئی، بر خلاف میامی که بیشتر نماد تفریح بود، در انواع مختلف ساختمان‌ها طنین‌انداز شد:

• مدارس
• سینماها
• بانک‌ها
• خانه‌های ییلاقی (بانگالوها)
• پمپ بنزین‌ها

اغلب ساختمان‌های آرت دکو در بمبئی، حتی برای ساکنانشان، به صورت پنهان و ناآگاهانه بخشی از میراث فرهنگی شهر هستند. با این حال، نفوذ معماری فراگیر آن‌ها باعث شده است که آرت دکو «در تخیل عمومی شهر نفوذ کرده و در ضریب عاطفی بمبئی همچنان مرتبط باقی بماند.»

معماران بومی و تلفیق سبک‌ها

سبک آرت دکو در دوران استعمار توسط اولین نسل از معماران بومی هند به بمبئی آورده شد. چهره‌های محوری مانند چیمنلال مستر، لاکسمن ویشنو ساته و گوپالجی مولجی بوتا پس از بازگشت از تحصیل در مؤسسه سلطنتی معماران بریتانیا در لندن، این سبک را در طرح‌های خود ادغام کردند.

بومی‌سازی آرت دکو

این معماران، آرت دکو را با سلیقه بومی تطبیق دادند و الگوهای طراحی محلی را به آن افزودند. آن‌ها از عناصر مختلفی الهام گرفتند، از جمله:

1. کشتی‌های اقیانوس‌پیمای پهلو گرفته در بنادر بمبئی.
2. صفحات مشبک (Lattice Screens) که مشخصه معماری مغول است.

مقامات بریتانیایی در ابتدا این سبک را «معماری سطح پایین‌تر» می‌خواندند، اما احتمالاً از آن بیم داشتند، زیرا آرت دکو طلوع عصر جدید و هویت‌های جدیدی را نشان می‌داد که فضاهای عمومی هند را شکل می‌داد. طولی نکشید که خط افق جنوب بمبئی به ترکیبی غنی از ساختمان‌های هندو-ساراسنی، گوتیک و آرت دکو تبدیل شد.

تهدید توسعه و تلاش برای حفاظت

امروزه، بمبئی بار دیگر در حال تغییرات سریع است. قوانین ساخت و ساز آن تحت سلطه سرمایه‌داران املاک و مستغلات است که به دنبال حداکثرسازی فضا هستند و ملاحظات کاربردی بر ملاحظات سبکی ارجحیت یافته است. در نتیجه، ده‌ها ساختمان آرت دکو تخریب شده و جای خود را به نماهای شیشه‌ای و فولادی داده‌اند و صدها ساختمان دیگر نیز در معرض تهدید قرار دارند.

طی دهه گذشته، آتول کومار بیش از ۱,۵۰۰ ساختمان نماینده واقعی این سبک را مستند کرده است، اما تنها حدود ۷۰ مورد از آن‌ها محافظت می‌شوند. به دلیل بی‌تفاوتی مسئولین، سازمان او مستقیماً با مردم درگیر شده و مشاوره‌های رایگان تعمیر و مرمت ارائه می‌دهد تا از واگذاری املاک به سازندگان برای نوسازی جلوگیری کند. این تلاش‌ها نتایج مثبتی داشته است؛ زیرا مردم مشاهده کرده‌اند که ارزش املاک آن‌ها پس از بازسازی افزایش یافته است.

بازآفرینی برای سبک زندگی معاصر

در همین حال، معماران و طراحانی مانند نیدهی تکوانی، در حال بازآفرینی اشیاء آرت دکو هستند تا آن‌ها را با بافت معاصر تطبیق دهند. از آنجایی که مبلمان آرت دکو اغلب حجیم، چراغ‌های آن مناسب سقف‌های بلند و میزهای آرایش آن برای آپارتمان‌های کوچک امروزی بیش از حد پر زرق و برق هستند، خانم تکوانی قصد دارد محصولاتی با طراحی ظریف‌تر و منطبق با اصول اصلی آرت دکو طراحی کند. هدف این است که آرت دکو به یک سنت زنده در شهری تبدیل شود که به سرعت در حال بازسازی خود است.