شتر ذبه بوشهر؛ راهکار بومی مقابله با کم‌آبی و خطر انقراض ذخیره ژنتیکی

استان بوشهر با اقلیم خشک و مراتع خاص خود، همواره جایگاه ویژه‌ای برای پرورش شتر داشته است. در شرایط بحران کم‌آبی، شتر نژاد «ذبه» به عنوان یک گونه دامی کم‌آب‌بر و پربازده، نه تنها یک فرصت اقتصادی، بلکه راهکاری بومی برای تاب‌آوری در برابر چالش‌های اقلیمی جنوب کشور محسوب می‌شود که توسعه آن نیازمند رویکردی جدی و حمایتی است.

شتر ذبه؛ حیوان سخت‌جان جنوب

شترداری و پرورش آن از دیرباز در بوشهر رواج داشته و امروزه به عنوان یکی از ظرفیت‌های ارزشمند استان شناخته می‌شود. مقاومت بالای شتر در مقابل اغلب بیماری‌های عفونی و عوامل بیماری‌زا، مزیت مهمی برای کاهش تلفات و افزایش سودهی این دام در منطقه است.

ویژگی‌های برجسته نژاد ذبه

در میان گونه‌های مختلف، شتر یک‌کوهانه نژاد ذبه که بیشتر در مناطق گرم و ساحلی بوشهر، تنگستان، دشتی و بخش‌هایی از جنوب فارس یافت می‌شود، به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود شهرت دارد. این نژاد به «حیوان سخت‌جان جنوب» معروف است.

• تحمل اقلیمی: سازگاری بی‌نظیر با دماهای بالای ۵۰ درجه سانتی‌گراد و تحمل تشنگی طولانی‌مدت.
• تغذیه: نیاز کم به آب و غذا و توانایی استفاده بهینه از علوفه‌های کم‌ارزش، گیاهان شورپسند و خارها.
• مقاومت: مقاومت بالا در برابر بسیاری از بیماری‌های انگلی، عفونی و تنفسی که هزینه‌های درمانی را کاهش می‌دهد.
• عمر طولانی: عمر مفید این شترها تا ۴۰ سال است که بازگشت سرمایه تضمین‌شده‌ای را نسبت به سایر دام‌ها نشان می‌دهد.

یک پژوهشگر حوزه آب و محیط زیست تاکید کرد که در شرایط کم‌آبی، تغییر رویکرد به سمت تولید و پرورش گونه‌های مقاوم و سازگار مانند شتر ذبه، عاقلانه‌ترین راهکار برای دامداران است و پرورش این دام، معادله پرهزینه تولید دام‌های سبک و سنگین کم‌بازده را دگرگون می‌کند.

مزایای اقتصادی و زیستی پرورش شتر

شتر ذبه نه تنها از نظر اقتصادی، بلکه از منظر زیست‌محیطی نیز اهمیت دارد. تحقیقات نشان می‌دهد که شترها در متابولیسم بدنی خود قادر به تبدیل علوفه به آب و مواد مغذی دیگر هستند که این قابلیت در دیگر جانداران وجود ندارد.

تأثیر بر مدیریت منابع آبی و مراتع

شتر نه‌تنها به آب بسیار کمتری نسبت به دیگر دام‌ها نیاز دارد، بلکه قادر است از منابع آبی لب‌شور و با کیفیت پایین استفاده کند، که این امر نیاز به آب شیرین‌کن و فشار بر منابع آب شیرین را به کلی برطرف می‌کند. همچنین، این حیوان برخلاف گاو و گوسفند که گیاه را از ریشه می‌کنند، بیشتر از برگ‌ها و شاخه‌های بالایی درخت یا بوته تغذیه می‌کند و این رفتار از فرسایش خاک و نابودی پوشش گیاهی جلوگیری کرده و به پایداری مراتع کمک می‌کند.

محصولات منحصر به فرد شتر ذبه

دامنه تولیدات شتر وسیع است و در تاریخ بوشهر از شیر آن تا پشمش برای تولید عبا، همواره منبع درآمد بوده است.

• شیر شتر: محصولی کم‌لاکتوز و سرشار از ویتامین C است که به تقویت سیستم ایمنی کمک می‌کند. بازار مصرف شیر شتر به‌ویژه در بوشهر و فارس رونق گرفته است.
• گوشت شتر: به دلیل چربی پایین، پروتئین بالا و هضم آسان، یکی از سالم‌ترین گوشت‌های دامی محسوب شده و برای بیماران قلبی و دیابتی توصیه می‌شود. کوهان شتر نیز سرشار از اسیدهای چرب مفید است و در تهیه داروهای سنتی و پمادهای ضدالتهاب کاربرد دارد.
• پشم شتر: بهترین عبای جهان از پشم شتر ذبه در شهرستان دشتی تولید می‌شود. معاون صنایع دستی استان بوشهر اعلام کرد که این عبا در میان سه عبای برتر جهان قرار دارد و مبلغ معامله آن بین ۷۰۰ میلیون تا ۲ میلیارد ریال است.

معاون صنایع دستی میراث فرهنگی استان بوشهر افزود که گستره مبادلات عبای ذبه از کشورهای حاشیه خلیج فارس تا اروپا است. در شهرستان دشتی، هر دو هفته یک طاقه پارچه عبا به طول ۷.۵ متر و عرض ۸۵ سانتی‌متر تولید می‌شود که به نیم کیلو پشم شتر ذبه نیاز دارد.

چالش‌ها و موانع توسعه شترداری در بوشهر

با وجود ارزش‌های بالای نژاد ذبه، این گونه ارزشمند با چالش‌های جدی روبروست که زنگ خطر انقراض آن را به صدا درآورده است. عدم حمایت‌های مالی و تسهیلاتی، نبود بیمه تخصصی دام و کاهش مراتع از جمله عواملی است که نسل‌های جدید را از ادامه این شغل اجدادی دلسرد کرده است.

خطر انقراض و نیاز به اصلاح نژاد

یکی از فعالان محیط زیست و عضو بنیاد نخبگان استان بوشهر، «نبود مراکز اصلاح نژاد» و «ورود بی‌رویه شترهای غیربومی به مراتع» را از دلایل اصلی افزایش چشمگیر درصد ناخالصی نژاد ذبه و تهدید نابودی این ذخیره ژنتیکی ارزشمند دانست. این تهدید حیاتی، نیازمند اقدام فوری برای حفظ ذخیره ژنتیکی است.

کمبود زیرساخت‌ها و آمار دقیق

در حال حاضر، استان بوشهر با کمبود زیرساخت‌های حیاتی در این صنعت مواجه است:

• نبود کشتارگاه: مدیرکل دامپزشکی استان بوشهر اعلام کرد که در زمان کنونی کشتارگاه شتر در استان وجود ندارد و کشتار در استان‌های همجوار انجام می‌شود. از ابتدای سال، ۲۲۹۶ کیلوگرم گوشت متعلق به ۱۸ نفر شتر به استان وارد شده است.
• نقص در آمار: معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان بیان کرد که آمار کامل و جامعی از تعداد شترهای استان در دسترس نیست، اما بیشتر آنها در شهرستان‌های دشتی، گناوه، تنگستان، دشتستان و بخشی از بوشهر پراکنده‌اند.

در راستای ساماندهی و پایش گله‌های شتر، اخیراً دو دستگاه ردیاب ویژه شتر توسط سازمان جهاد کشاورزی خریداری شده و نخستین دستگاه در روستای کره‌بند شهرستان بوشهر نصب و راه‌اندازی شده است.

راهکارهای احیای صنعت شترداری بوشهر

برای خارج کردن شتر ذبه از خطر انقراض و احیای کامل صنعت شترداری، ایجاد «زنجیره ارزش» و حمایت همه‌جانبه ضروری است. هیأت اندیشه‌ورز آب، اقلیم، محیط زیست و کشاورزی بوشهر با همکاری سازمان‌های مختلف، تلاش جدی خود را برای این امر آغاز کرده است.

استان بوشهر نیازمند اقدامات زیر است:

1. ایجاد مراکز تخصصی: برای شناسایی دقیق ویژگی‌های نژاد ذبه، ثبت ژنتیکی و شناسنامه‌دار کردن شترها، و اصلاح نژاد برای افزایش تولید شیر و گوشت.
2. حمایت‌های مالی و بیمه‌ای: پرداخت تسهیلات کم‌بهره، بیمه تخصصی شتر، و خرید تضمینی شیر برای جذب شترداران.
3. توسعه زنجیره ارزش: ایجاد و تقویت واحدهای جمع‌آوری و بسته‌بندی شیر، کارخانه‌های فرآوری شیر شتر، صنایع تبدیلی پشم و پوست، و بازارهای مشخص فروش گوشت شتر.
4. آموزش و ترویج: ارائه روش‌های نوین دامداری، بهداشت دام، بازاریابی محصولات و مدیریت مراتع.
5. تقویت گردشگری: گسترش گردشگری دام‌محور با برگزاری جشنواره شتر، راه‌اندازی تورهای سافاری و ایجاد مراکز گردشگری بومی.

شتر ذبه برای بوشهر فراتر از یک دام است؛ این حیوان، نماد سازگاری، راه‌حل بحران آب، کلید اشتغال پایدار و فرصتی بی‌بدیل برای تنوع‌بخشی به اقتصاد استان است. نجات این نژاد و توسعه هدفمند صنعت شتر، یک اقدام استراتژیک برای آینده بوشهر و کشور محسوب می‌شود.