آتش‌سوزی هیرکانی؛ بررسی قوانین داخلی و تعهدات بین‌المللی ایران در قبال میراث جهانی

جایگاه جنگل در ارکان محیط زیست

جنگل یک بیشه طبیعی است که متشکل از عرصه، هوا و موجودات زنده نباتی (درخت، درختچه، بوته، نهال، علف، خزه) و حیوانی است که دست بشر در ایجاد و پرورش آن دخیل نبوده باشد. این اکوسیستم حیاتی، در کنار اَتمسفر (هوا)، لیتوسفر (خاک‌وسنگ) و هیدروسفر (آب)، بخشی از بیوسفر و ارکان چهارگانه محیط زیست را تشکیل می‌دهد.

نقش جنگل‌ها در محیط زیست و زندگی انسان بر روی کره زمین بی‌بدیل است. این نقش شامل موارد زیر می‌شود:

• تولید اکسیژن و پالایش هوا
• جلوگیری از فرسایش خاک و وقوع سیلاب‌ها
• حفظ باروری خاک و سازماندهی اقلیمی
• کمک به استمرار تنوع زیستی

جنگل‌های هیرکانی: میراثی که می‌سوزد

جنگل‌های هیرکانی نام مجموعه‌ای متشکل از ده جنگل است که با مساحتی حدود ۵۵ هزار کیلومتر مربع در ضلع جنوبی دریای خزر یک بیشه منحصربه‌فرد را پدید آورده‌اند. اهالی فن قدمت این جنگل‌ها را تا پنجاه میلیون سال تخمین می‌زنند.

این روزها، هیرکانی میزبان آتش‌سوزی گسترده‌ای است که آسیب‌های ویرانگری به بخش‌هایی از اکوسیستم آن وارد کرده است. ممانعت از وقوع و مهار آتش‌سوزی جنگل نیازمند رعایت مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها است که ذیل اراده دولت و شهروندان تحقق می‌پذیرند.

وظایف دولت و شهروندان

دولت در مقام کارگزار اصلی حفاظت از جنگل‌ها وظیفه دارد ضمن اِعمال کنترل و نظارت دائمی بر این مناطق، مأموران خود را به آخرین فناوری‌های مربوطه مجهز نموده و از هیچ امکانی در جلوگیری و مهار آتش مضایقه نکند. شهروندان نیز باید در هنگام حضور در جنگل حتی‌الامکان از افروختن آتش خودداری کنند و هر آتشی که در فضای جنگل روشن می‌کنند را با دقت مضاعف کنترل نمایند.

جبران خسارات وارده به جنگل‌ها بسی دشوار بوده، و آثار نابودی جنگل تا چندین نسل آینده را نیز تحت‌الشعاع قرار خواهد داد.

بررسی قوانین داخلی: مجازات‌ها و ضعف بازدارندگی

از منظر حقوقی، قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع (مصوب ۱۳۴۶/۰۵/۲۵) مهمترین سند حقوقی داخلی است که به پیش‌بینی قواعدی در حوزه حفاظت از جنگل‌ها در قبال آتش‌سوزی مبادرت ورزیده است. مواد ۴۵، ۴۶ و ۴۷ این قانون، مجازات‌هایی را برای متخلفان در نظر گرفته‌اند:

تبصره همین ماده مقرر می‌دارد که هنگام آتش‌سوزی جنگل، تمامی مأموران کشوری و لشکری باید متعاقب تقاضای مسئولان محلی به اطفای حریق کمک نمایند.

با این حال، در یک نگاه کلی، الزامات این قانون نظر به اهمیت جنگل‌ها چندان بازدارنده به نظر نمی‌رسند. شایسته است در پرتو خسران اخیر، بازنگری در الگوی فعلی و پیش‌بینی الزاماتی دقیق‌تر به منظور جلوگیری از وقوع آتش و مهار آن در دستور کار قانون‌گذار قرار بگیرد.

تعهدات بین‌المللی: میراث جهانی یونسکو

حفاظت حقوقی از جنگل‌ها در قبال آتش‌سوزی محدود به حقوق داخلی نبوده و تدابیری در حقوق بین‌الملل نیز وجود دارد. مهمترین این تدابیر سازوکار پیش‌بینی شده در کنوانسیون میراث جهانی (۱۹۷۲) سازمان فرهنگی، علمی و آموزش ملل متحد (یونسکو) است. دولت ایران از سال ۱۹۷۵ عضو این کنوانسیون است.

بر اساس مواد ۸ تا ۱۴ این معاهده، «کمیته میراث جهانی» متشکل از نمایندگان ۲۱ دولت عضو، مصادیق میراث جهانی را شناسایی و به ثبت آن‌ها مبادرت می‌ورزد. این کمیته در سال ۲۰۲۳ جنگل‌های هیرکانی را هم در ردیف میراث جهانی قرار داده است.

لذا دولت ایران متعهد است در تصمیمات حقوقی، سیاسی و علمی خود به حمایت، حفاظت و معرفی این میراث جهانی بپردازد. آتش‌سوزی اخیر و آسیب فراوانی که به جنگل‌های هیرکانی وارد آمده، نشان‌دهنده این واقعیت است که ایران در قبال این تعهدات بین‌المللی اقدامات لازم و کافی را انجام نداده است.