فرونشست زمین در یزد؛ فاجعه خاموش و بحرانی خطرناک‌تر از تغییرات اقلیمی

ماهیت فرونشست و پیامدهای برگشت‌ناپذیر آن

فرونشست زمانی رخ می‌دهد که میزان برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی بیش از میزان تغذیه طبیعی ناشی از بارش‌ها باشد. این امر منجر به افت مستمر سطح آب زیرزمینی و در نهایت خالی شدن فضاهای آب در لایه‌های زیرین زمین می‌شود. در اثر پوکی خاک و فشار وزن طبقات بالایی، سطح زمین به تدریج یا ناگهانی فرو می‌نشیند و ترک‌ها، شکاف‌ها یا فروچاله‌هایی پدیدار می‌شوند.

پدیده فرونشست زمین، خزنده و برگشت‌ناپذیر است؛ فضاهای خالی خاک که مخزن طبیعی آب هستند، بسته می‌شوند و خاک برای همیشه خاصیت نفوذپذیری و مخزنی خود را از دست می‌دهد. به همین دلیل کارشناسان از این پدیده به عنوان «مرگ آبخوان‌ها» یاد می‌کنند.

فرونشست: بحرانی خطرناک‌تر از تغییرات اقلیمی

محمدرضا علمی، عضو هیئت علمی دانشگاه یزد، فرونشست را به مراتب خطرناک‌تر و غیرقابل بازگشت‌تر از تغییرات اقلیمی می‌داند. وی تاکید می‌کند که برخلاف گرمایش جهانی که منشأ بین‌المللی دارد، ریشه اصلی فرونشست در مدیریت ناپایدار و مصرف بی‌رویه منابع آب در خود منطقه نهفته است.

• تخریب ساختمان‌ها و تأسیسات زیربنایی: جاده‌ها، راه‌آهن، خطوط انتقال برق، شبکه لوله‌های گاز، آب و فاضلاب از عوارض منفی فرونشست هستند.
• نابودی اکوسیستم: تخریب اکوسیستم، نابودی پوشش گیاهی و انقراض گونه‌های جانوری از دیگر پیامدهای کم‌آبی و فرونشست است.
• تهدید حیات انسانی: آبخوان‌ها تنها منابع آبی در دسترس اکثر مناطق خشک مانند استان یزد هستند و نابودی آن‌ها، امکان ادامه زندگی انسان در این مناطق را از بین می‌برد.

توسعه ناپایدار و تخریب منابع آبی یزد

استان یزد با متوسط بارندگی حدود ۵۰ میلی‌متر در سال و تبخیر سالانه حدود ۴۰۰ میلی‌متر (۸۰ برابر بارش)، اقلیمی گرم و خشک دارد. در حالی که در گذشته سبک زندگی و معماری مبتنی بر قنات‌ها با این اقلیم سازگار بود، مدیریت و توسعه ناپایدار راه را برای فرونشست هموار کرده است.

نمونه‌های عینی از توسعه مخرب

توسعه ناپایدار کشاورزی در چندین دهه اخیر، بدون در نظر گرفتن توان اکولوژیک منطقه، دشت‌ها را به کانون فرونشست تبدیل کرده است:

• دشت ابرکوه: به دنبال توسعه کشاورزی ناپایدار، امروز به کانون فرونشست تبدیل شده است.
• منطقه حفاظت‌شده بهادران مهریز: توسعه پسته‌کاری طی ۳۰ سال گذشته منجر به حفر صدها چاه غیراصولی و خشکی سفره‌های آبی شده که روزگاری در عمق ۵ تا ۶ متری زمین بودند.

این رونق کوتاه‌مدت اقتصادی در ازای نابودی دائمی سرمایه‌های طبیعی، نمونه‌ای از توسعه‌ای ناپایدار است. کارشناسان بر ضرورت ترسیم توسعه بر اساس «ارزیابی توان اکولوژیک» و جلوگیری کامل از کشاورزی در دشت‌های ممنوعه تاکید دارند.

وضعیت بحرانی ۹ دشت استان یزد

جواد محجوبی، مدیرعامل آب منطقه‌ای یزد، وضعیت کنونی استان را بحرانی توصیف کرده و اعلام کرد که تاکنون فرونشست زمین در ۹ دشت استان ایجاد شده است. در صورت ادامه روند فعلی برداشت آب، دیگر دشت‌های استان نیز با این پدیده شوم مواجه خواهند شد.

دشت‌های درگیر فرونشست

شدت فرونشست و فروچاله‌های ۴۰ متری

دشت یزد-اردکان به عنوان مهم‌ترین دشت استان، با فرونشست قابل‌توجهی روبرو بوده است. شدت فرونشست در برخی مناطق به حدی است که طول بعضی از شکاف‌های ایجاد شده به چندین کیلومتر می‌رسد. بر اساس پژوهش‌ها، بیشینه نرخ فرونشست زمین در این دشت حدود ۱۴ سانتی‌متر در سال و مربوط به منطقه رستاق بوده است.

در دشت بحرانی ابرکوه، به علت ساختار خاص زمین‌شناسی (وجود سنگ کف آهکی)، نشست زمین به صورت ایجاد فروچاله‌ها نمایان شده است. تاکنون حدود ۳۹ فروچاله در این منطقه ایجاد شده که حداکثر قطر آن‌ها قریب به ۸۰ متر و عمق بعضی از آن‌ها تا بیش از ۴۰ متر اندازه‌گیری شده است. توسعه این فروچاله‌ها به سمت مناطق مسکونی که در بعضی موارد تا حدود ۳۰۰ متری مناطق مسکونی پیشروی کرده‌اند، می‌تواند فاجعه‌بار باشد.

هشدار نهایی: فرصت محدود برای صیانت از منابع آبی

حسن اکبری، مدیر کل محیط زیست استان یزد، خاطرنشان کرد که در استان یزد به دلیل نوع بافت خاک سنگین و رسی، فرونشست ممکن است دیرتر از دیگر نقاط کشور نمایان شود، اما در ابعاد به مراتب بسیار وسیع‌تر و خطرناک‌تر اتفاق خواهد افتاد. همچنین تطابق محل این فرونشست‌ها با سکونت‌گاه‌ها و زیرساخت‌های اصلی در استان یزد می‌تواند خسارت وارده را شدیدتر کند.

راه جلوگیری از گسترش فاجعه

در حال حاضر هیچ علاجی برای فرونشست‌هایی که تاکنون ایجاد شده، وجود ندارد. تنها راه جلوگیری از گسترش بیشتر این پدیده شوم، برداشت آب کمتر و در حد توان آبخوان‌ها و مصرف بهینه آن در بخش‌های کشاورزی، خانگی و صنعت است.

فرونشست زمین یک فاجعه خاموش است که نشان می‌دهد مردم زمان زیادی برای تغییر رویه در صیانت از منابع آبی ندارند. ادامه روند فعلی به معنای پذیرش مرگ تدریجی یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌های بشری در فلات ایران است و باید با سرزمین مادری خود مهربان‌تر باشیم.