آتش در میراث جهانی: ۲۰ روز نبرد با حریق جنگل الیت و کمبود تجهیزات

نبرد تن به تن محلی‌ها با شعله‌های آتش

از همان دقایق اولیه آغاز حریق در جنگل الیت، مردم محلی با حداقل امکانات موجود به مقابله با آتش برخاستند. ویدئوهای منتشر شده نشان می‌دهد که اهالی منطقه، حتی با ابزارهای ساده‌ای چون بیل و کلنگ، در حال تلاش برای اطفای حریق هستند. این حضور خودجوش و فداکارانه در شرایطی است که برخی از فعالان محلی از «تنهایی» و کمبود امکانات گلایه کرده‌اند.

یکی از محلی‌ها می‌گوید: «این دقیقا نبردی تن به تن است که حریف، آتشی است داغ.»

این تلاش‌های مردمی در حالی صورت می‌گیرد که به‌تازگی استاندار مازندران، از اعزام حدود ۴۰۰ الی ۴۵۰ نفر نیرو از استان‌های مجاور خبر داده است. با این حال، مردم محلی که از روزهای نخست در محل حاضر بودند، همچنان بر لزوم تجهیزات پیشرفته‌تر تأکید دارند.

تناقض در زمان‌بندی و نیاز به کمک بین‌المللی

در مورد زمان دقیق و استمرار آتش‌سوزی، اختلاف نظرهایی وجود دارد. در حالی که منابع محلی و معاون سازمان محیط زیست بر ۲۰ روزه بودن این آتش‌سوزی پافشاری می‌کنند، مدیر منابع طبیعی استان مازندران وقوع دو آتش‌سوزی مجزا با فاصله ۱۰ تا ۱۵ روز را مطرح کرده است. با وجود این تناقض، آنچه مسلم است، ادامه داشتن آتش و لزوم مهار کامل آن است.

با گذشت روزها و مهارناپذیر شدن آتش در شرایط خشکسالی، ایران ناچار به درخواست کمک از سایر کشورها شد. نماینده چالوس، در این باره اظهار داشت:

• ترکیه، روسیه و بلاروس برای کمک اعلام آمادگی کردند.
• هم‌اکنون هواپیمای ترکیه در محل آتش‌سوزی حضور دارد.

این در حالی است که پیش‌تر، یکی از محلی‌ها به خبرنگاران گفته بود که در روز سوم حادثه، درخواست برای بالگرد با این پاسخ مواجه شده که «شما دنبال تشویش اذهان عمومی هستید و دارید مسئله را بزرگ می‌کنید.»

چالش‌های مهار آتش: توپوگرافی سخت و کمبود تجهیزات هوایی

عملیات اطفای حریق در جنگل الیت به دلیل موانع متعددی با کندی و پیچیدگی همراه است:

1. توپوگرافی منطقه: منطقه الیت صخره‌ای و بسیار شیب‌دار است که دسترسی و عملیات زمینی را دشوار می‌کند.
2. شرایط آب‌وهوایی: وزش بادهای شدید به سرعت گسترش آتش در ارتفاعات و پوشش گیاهی متراکم دامن می‌زند.

در زمینه تجهیزات هوایی نیز چالش‌هایی وجود دارد. نماینده چالوس ابراز امیدواری کرده که با حضور چهار هواپیمای آبپاش بتوان آتش را مهار کرد، اما اشاره کرد که این هواپیماها برخلاف هلیکوپترها، نمی‌توانند از دریا یا دریاچه آبگیری کنند و باید حتماً از مهرآباد آب پر کرده و برگردند که این امر زمان‌بر است.

ارزش جهانی جنگل‌های هیرکانی

جنگل‌های هیرکانی ایران در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند و از نظر زیست‌محیطی دارای اهمیت فوق‌العاده‌ای هستند. این جنگل‌ها بازمانده عصر یخبندان و دوران سوم زمین‌شناسی به شمار می‌روند و بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی را در خود جای داده‌اند. جنگل الیت نیز به گفته رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری چالوس، یکی از ارزشمندترین رویشگاه‌های جهان محسوب می‌شود. واقعیت تلخ این است که در شش دهه اخیر، بیش از نیمی از جنگل‌های هیرکانی به دلایل مختلف از بین رفته‌اند.

ردیابی منشاء حریق: از زمین‌خواری تا قاچاق چوب

در حالی که آتش‌سوزی در جنگل‌ها پدیده‌ای قدیمی است، نقش عوامل انسانی در سال‌های اخیر شدت آن را چند برابر کرده است. رئیس سازمان جنگل‌ها با اشاره به احتمال منشاء انسانی، از آغاز بررسی‌ها برای رصد عوامل منتسب به زمین‌خواری در آتش‌سوزی الیت خبر داده است.

علاوه بر این، کارشناسان محیط زیست همواره هشدار داده‌اند که بی‌توجهی مسافران به روشن کردن آتش در جنگل‌های هیرکانی، می‌تواند یکی از دلایل اصلی باشد. نکته دیگری که مطرح است، نقش احتمالی قاچاقچیان چوب است. به عقیده برخی، قاچاقچیان با آتش زدن جنگل، محیط‌بانان را مشغول کرده و مسیر فرار خود را برای ادامه تخلف در نقاط دیگر هموار می‌سازند.

تکرار فاجعه و معضل همیشگی کمبود امکانات

متأسفانه این اولین بار نیست که جنگل‌های هیرکانی طعمه حریق می‌شوند و گزارش‌های سال‌های اخیر، الگوی تکراری از این فجایع را نشان می‌دهد:

• آذر ۱۴۰۱: ۴۰ هکتار از جنگل‌های گیلان نابود شد. در همان زمان اعلام شد سالانه دست‌کم ۲۵ هزار هکتار از جنگل‌های هیرکانی از بین می‌رود.
• بهمن ۱۳۹۸: ۱۳۰ هکتار از جنگل‌های هیرکانی در استان گیلان طی آتش‌سوزی‌های همزمان از بین رفت؛ عملیاتی که به دلیل کمبود تجهیزات امدادی با کندی مواجه شد.

در اکثر این گزارش‌ها، دو موضوع مشترک است: نقش عوامل انسانی در بروز آتش‌سوزی‌ها و کمبود نیرو و تجهیزات برای مهار آن‌ها. یونسکو نیز به دلیل نبود ایمنی کافی، تنها حدود ۷۰ هزار هکتار از ۲۰ میلیون هکتار جنگل‌های هیرکانی را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. این وضعیت، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که چرا ایران به‌جای برخورداری از تجهیزات کافی، ناچار است برای خاموش‌کردن این حریق‌ها از دیگر کشورها درخواست کمک کند؟