بحران مصرف بنزین: از ناوگان فرسوده و یارانه ۲۱ میلیارد دلاری تا سوخت ناسازگار

بحران مصرف بنزین: فشار ۲۱ میلیارد دلاری بر بودجه ملی

مصرف افسارگسیخته بنزین در ایران به سطح هشدار رسیده و به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اقتصادی، انرژی و محیط زیستی کشور تبدیل شده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که در تابستان سال جاری، بیش از ۱۲ میلیارد لیتر بنزین در کشور به مصرف رسیده که این حجم بالا، علاوه بر فشار بر منابع سوختی، هزینه‌های سنگینی را نیز به بودجه ملی تحمیل می‌کند.

ابعاد اقتصادی و زیست‌محیطی بحران

هدررفت بنزین در ایران بالاتر از متوسط جهانی تخمین زده می‌شود. این وضعیت در حالی است که کشور به جای صادرات بهینه منابع نفتی، با خطر تبدیل شدن به واردکننده بنزین مواجه است. پیامد مالی این مصرف بالا، فشار مضاعف بر ذخایر و بودجه عمومی است. یارانه اختصاص یافته به بنزین در سال گذشته، معادل یک میلیون و ۶۸۰ هزار همت (حدود ۲۱ میلیارد دلار) بوده است.

ریشه‌های اصلی هدررفت: ناوگان فرسوده و سیاست‌های نادرست

یکی از دلایل اصلی این مصرف بی‌رویه، ناترازی و فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل کشور است؛ تخمین زده می‌شود حدود نیمی از وسایل نقلیه کشور فرسوده و پرمصرف هستند. این وضعیت منجر به افزایش اتلاف سوخت، آلودگی هوا و تحمیل هزینه‌های اقتصادی می‌شود.

امیرحسین کاکایی، کارشناس حوزه خودرو، در تحلیل وضعیت ناوگان کشور، آمار نگران‌کننده‌ای ارائه می‌دهد:

• تعداد کل خودروها و موتورسیکلت‌های در حال تردد: حدود ۲۷ تا ۳۰ میلیون خودرو و ۱۲ تا ۱۳ میلیون موتورسیکلت.
• خودروهای با عمر بالای ۱۰ سال: حدود ۱۲ تا ۱۵ میلیون دستگاه.
• خودروهای با عمر بالای ۲۰ سال: نزدیک به ۵ تا ۶ میلیون دستگاه.

ناوگان فرسوده، قاتل واقعی سوخت

این فرسودگی تنها به خودروهای سواری محدود نمی‌شود و در ناوگان حمل‌ونقل سنگین و تاکسیرانی نیز به وضوح دیده می‌شود. این خودروهای فرسوده و آلاینده، بخش قابل توجهی از مصرف سوخت کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

تمرکز اشتباه بر خودروهای شخصی

به گفته کارشناسان، اشتباه بزرگ سیاست‌گذاری، تمرکز بیش از حد بر خودروهای سواری و عدم تخصیص منابع کافی برای توسعه حمل‌ونقل عمومی بوده است. این رویکرد باعث شده تا سهم حمل‌ونقل عمومی در کلان‌شهری مانند تهران از حدود ۱۰ درصد به کمتر از ۵ درصد کاهش یابد. نتیجه مستقیم این سیاست، افزایش استفاده از خودروهای تک‌سرنشین، تشدید ترافیک و بالا رفتن تصاعدی مصرف سوخت است.

کیفیت ناسازگار سوخت با استاندارد خودروها

در حالی که بسیاری از خودروهای داخلی با استاندارد «یورو ۵» تولید می‌شوند، کیفیت سوخت عرضه‌شده در کشور با این استانداردها همخوانی ندارد. بخش عمده بنزین دارای عدد اکتان زیر ۹۰ است، در صورتی که خودروهای مدرن نیازمند بنزینی با عدد اکتان بالای ۹۳ هستند. این ناسازگاری نه تنها مصرف سوخت را افزایش می‌دهد، بلکه باعث آلایندگی بیشتر و استهلاک زودهنگام خودروها نیز می‌شود.

«وقتی اعلام می‌شود مصرف سوخت یک خودرو ۶.۸ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر است، این عدد بر اساس شرایط آزمایشگاهی است. در شرایط واقعی شهری و بین‌شهری، مصرف واقعی بسیار بیشتر خواهد بود. سبک رانندگی نیز می‌تواند مصرف را تا دو برابر افزایش دهد.»

راهکارها: از اقدامات مقطعی تا اصلاحات ساختاری

برای مقابله با این هدررفت، اقداماتی نظیر اسقاط خودروهای فرسوده در حال اجراست. در سال گذشته، ۳۴۹ هزار خودروی فرسوده اسقاط شد که بر اساس برآوردها، بیش از ۲.۶ میلیارد لیتر صرفه‌جویی در مصرف سوخت به همراه داشته است. همچنین، خودروهای هیبرید و برقی می‌توانند مصرف را از حدود ۶.۵ لیتر به حدود ۴ لیتر کاهش دهند.

محدودیت‌های فناوری پاک

با این حال، کارشناسان معتقدند که اقدامات مقطعی به تنهایی کافی نیستند. قیمت بالای خودروهای هیبرید و برقی مانع جایگزینی گسترده می‌شود. تجربه نشان داده است که تا زمانی که قیمت سوخت پایین باشد، نه مردم انگیزه استفاده از فناوری‌های جدید را دارند و نه تولیدکننده انگیزه تولید گسترده.

اصلاح قیمت سوخت، راه نجات پایدار

ریشه اصلی مشکلات، پایین بودن قیمت حامل‌های انرژی و نظام یارانه‌ای است که به جای حمایت از حمل‌ونقل عمومی، یارانه را به مصرف‌کننده خودروی شخصی می‌دهد. در کشورهای پیشرفته، مالیات سوخت، هزینه توسعه حمل‌ونقل عمومی و خودروهای پاک را تأمین می‌کند، اما در ایران، یارانه سوخت عملاً بودجه‌ای برای توسعه باقی نمی‌گذارد.

کاکایی تأکید می‌کند که کاهش پایدار مصرف سوخت در کشورهای توسعه‌یافته، نتیجه یک مجموعه کامل از سیاست‌های هماهنگ است:

• اصلاح قیمت انرژی و هدفمندسازی یارانه‌ها.
• گسترش حمل‌ونقل عمومی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها.
• ارتقای کیفیت سوخت و خودروها.
• تغییر فرهنگ عمومی رانندگی و اعمال قوانین بازدارنده.

در نتیجه، تا زمانی که اقتصاد، قیمت انرژی، نظام یارانه و سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل عمومی اصلاح نشود، هیچ‌یک از اقدامات مقطعی، راه‌حل پایداری برای پایان دادن به هدررفت میلیاردها لیتر بنزین نخواهند بود.