«نقشه روان‌شناختی» شخصیت‌های دراماتیک؛ ارائه پژوهش جهاددانشگاهی هنر در دانمارک

ارائه در کنفرانس جهانی کپنهاگ

این رویداد بین‌المللی که محفلی برای تبادل دانش میان رشته‌های مختلف علوم اجتماعی، رفتارشناسی و مطالعات فرهنگی است، از ۲۱ تا ۲۳ نوامبر ۲۰۲۵ (۳۰ آبان تا ۲ آذر ۱۴۰۴) برگزار شد. مختاری در سومین روز این کنفرانس، طی یک سخنرانی برخط، جزئیات پژوهشی با عنوان «پویایی الگوهای روان‌شناختی در خلق شخصیت‌های دراماتیک» را تشریح کرد.

«نقشه روان‌شناختی»؛ ابزاری نوین برای خلق شخصیت

رییس جهاددانشگاهی هنر در تشریح پژوهش خود، به معرفی مفهوم «نقشه روان‌شناختی» پرداخت. این مفهوم ابزاری دقیق برای سنجش ویژگی‌های درونی شخصیت‌های نمایشی است که از ترکیب دو چارچوب نظری قدرتمند شکل گرفته است:

• کهن‌الگوهای اسطوره‌ای: برای درک لایه‌های عمیق و جهانی شخصیت.
• مدل علمی پنج‌عاملی شخصیت: برای ساختارهای روان‌شناختی دقیق و قابل اندازه‌گیری.

وی استدلال کرد که برخلاف نظریه‌های کلاسیک درام که عمدتاً بر کنش‌های بیرونی تمرکز دارند، این مدل ترکیبی به نویسندگان امکان می‌دهد تا علت‌های پنهان تغییر رفتار شخصیت‌ها را درک کرده و آن‌ها را نه به‌صورت تصادفی، بلکه بر اساس منطق دقیق روان‌شناختی طراحی کنند.

تضادهای خلاق و سرنوشت قهرمان

مختاری همچنین با طرح موضوع «تضادهای خلاق»، پیرنگ یک اثر نمایشی را نه صرفاً مجموعه‌ای از حوادث، بلکه نیرویی هوشمند توصیف کرد که خلاءهای روانی و نقاط ضعف شخصیت را هدف قرار می‌دهد.

سرنوشت قهرمان در یک اثر درخشان، حاصل تعامل میان «نقص‌های درونی» و «فشارهای بیرونی» داستان است؛ فرآیندی که در نهایت منجر به یکی از سه سرنوشت کلیدی شخصیت می‌شود.

سه سرنوشت نهایی شخصیت بر اساس مدل پژوهش:

• رشد و یکپارچگی: دستیابی به بلوغ روانی و حل تضادها.
• فروپاشی: شکست در مواجهه با تضادهای درونی و بیرونی.
• تغییر ماهیت: دگرگونی بنیادین در ذات و هویت شخصیت.

کاربرد عملی در نگارش درام

این پژوهش، که توسط امین مختاری و با همراهی فرزاد خشنودان انجام شده است، تلاشی برای پر کردن شکاف میان نمادهای انتزاعی و ساختارهای روان‌شناختی در خلق شخصیت‌های ماندگار محسوب می‌شود. این مدل ابزاری کاربردی در اختیار نویسندگان قرار می‌دهد تا با عبور از تمرکز صرف بر کنش‌های بیرونی، تحولات درونی و تضادهای روانی شخصیت‌ها را به‌طور عمیق‌تر و دقیق‌تری ترسیم کنند.