زبان‌شناس: چرایی گرایش جوانان به واژه‌های بیگانه؛ از پرستیژ تا هویت ملی

دلایل اصلی استفاده جوانان از وام‌واژه‌ها

این کارشناس زبان‌شناسی، دلایل متعددی را برای رواج استفاده از واژه‌های خارجی در میان نسل جوان برشمرد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• تمایز و فردیت: جوانان می‌خواهند در حیطه زبان، همانند پوشش، خود را از نسل‌های پیشین متمایز سازند.
• کسب پرستیژ: تصور اینکه استفاده از واژه‌های بیگانه، به‌ویژه انگلیسی، به آن‌ها شخصیت و اعتبار اجتماعی می‌بخشد.
• سهولت در حوزه فناوری: در زمینه رایانه و کامپیوتر، استفاده از واژه‌های انگلیسی راحت‌تر است و بسیاری از جوانان معادل‌های فارسی را نمی‌دانند.

آیا این پدیده موقتی است؟

او با اشاره به اینکه این مسئله یک موضوع گذرایی است، توضیح داد که نحوه صحبت کردن جوانان با ورود به جامعه بزرگسالان، اشتغال و ازدواج، تغییر می‌کند و ارزش‌هایشان نیز دگرگون می‌شود. این امر شبیه به اصطلاحات خاص جوانی است که در هر دوره‌ای رواج می‌یابد و سپس از بین می‌رود؛ مانند کلمه «خفن» که ۲۰ سال پیش بسیار متداول بود.

اگر واژه‌های بیگانه که به آن‌ها نیازی نیست، به‌خاطر داشتن معادل‌شان، در زبان افزایش پیدا کند، در مجموع چیز خوبی برای خود زبان نیست و اشکال ایجاد می‌کند.

این زبان‌شناس، ضمن بیان اینکه نمی‌توان چندان نگران بود، هشدار داد که اگر وام‌گیری از حدی بیشتر شود، چهره زبان تغییر کرده و به ساختار دستوری آن آسیب می‌رساند که این مسئله فوق‌العاده مهم است.

تمسخر واژگان فرهنگستان؛ سنتی دیرینه

در خصوص رویکرد طنزآمیز جامعه نسبت به واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، این کارشناس خاطرنشان کرد که شوخی با واژه‌های جدید اصلاً عجیب نیست و یک پدیده تاریخی است. او به موفقیت‌های فرهنگستان اول (۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰) اشاره کرد که در آن زمان بیش از ۱۵۰۰ واژه جدید ساخت که امروز برای ما کاملاً عادی هستند؛ واژه‌هایی نظیر «دانشگاه» و «دانشکده» که در ابتدا مورد تمسخر قرار می‌گرفتند.

نمونه صادق هدایت و واژه «بالارو»

وی برای نمونه، به انتقادات صادق هدایت، نویسنده روشنفکر، از واژه‌های فرهنگستان اول اشاره کرد. فرهنگستان در آن زمان برای «آسانسور» واژه «بالارو» را ساخته بود که هدایت به طنز می‌گفت اعضای فرهنگستان فقط بالا می‌روند و پایین نمی‌آیند. این در حالی است که نام‌گذاری هر شیئی تنها یک وجه از آن را برجسته می‌کند و نمی‌توان تمام خصوصیات یک پدیده را در یک واژه منعکس کرد. جالب آنکه واژه «بالارو» هرچند برای آسانسور عمومی به کار نرفت، اما اکنون برای نوع خاصی از آسانسورهای جابه‌جایی اشیا استفاده می‌شود.

راهکار تقویت زبان فارسی: اهمیت هویت ملی

به عقیده این زبان‌شناس، حساس‌سازی جوانان نسبت به زبان فارسی یک مسئله صرفاً زبانی نیست، بلکه یک مسئله اجتماعی و فرهنگی است. او تأکید کرد:

• هرچقدر جوانان به هویت ملی خود علاقه‌مندتر باشند، به زبان ملی خود اهمیت بیشتری می‌دهند.
• کسی که آرزوی مهاجرت دارد، جذابیت کمتری برای آموختن علم به زبان مادری پیدا می‌کند.
• یکی از وجوه ملی‌گرایی، علاقه داشتن به زبان ملی است.

او پیشنهاد داد که دستگاه‌های بزرگ تبلیغاتی و رسانه‌های جمعی مانند رادیو، تلویزیون و روزنامه‌ها باید این آگاهی را در جوانان به وجود آورند و اهمیت زبان ملی را در آن‌ها تثبیت کنند تا زبان فارسی تقویت شود.

تأخیر فرهنگستان در واژه‌گزینی

در مورد تأخیر فرهنگستان در معادل‌یابی برای واژه‌های بیگانه، این زبان‌شناس تأیید کرد که فرهنگستان دیر به فکر این مسئله افتاد. فعالیت جدی گروه واژه‌گزینی از دهه ۱۳۸۰ آغاز شد، در حالی که بسیاری از واژه‌های بیگانه پیش از آن وارد زبان شده و جا افتاده بودند. او به وقفه‌های طولانی در فعالیت فرهنگستان‌ها اشاره کرد:

• فرهنگستان اول: ۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰ (۶ سال فعالیت)
• فرهنگستان دوم: ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۷
• فرهنگستان سوم (گروه واژه‌گزینی): شروع از ۱۳۷۶

او یادآور شد که فرهنگستان عمدتاً به زبان علم می‌پردازد، زیرا نیاز به واژه‌سازی در این حوزه بیشتر است.

تفاوت واژگان عربی و غربی

در پاسخ به این پرسش که چرا حساسیت‌ها نسبت به واژه‌های انگلیسی بیشتر از واژه‌های عربی است، وی توضیح داد که واژه‌های عربی بیش از هزار سال است که وارد زبان فارسی شده‌اند و دیگر وام‌واژه بیگانه محسوب نمی‌شوند.

این واژه‌ها چنان بومی شده‌اند که در فرآیند واژه‌سازی فارسی شرکت کرده‌اند؛ برای مثال، از «غم» عربی، واژه‌های «غمناک»، «غمگین» و «غم‌افزا» ساخته شده است. این واژه‌ها هویت جدیدی یافته و در بسیاری موارد معنای آن‌ها تغییر کرده است. او تأکید کرد که همانطور که نمی‌توان واژه‌هایی مانند «نیلوفر» و «نارگیل» (که ریشه هندی دارند) را از زبان بیرون گذاشت، واژه‌های عربی بومی‌شده نیز بخشی از پیکره زبان فارسی هستند.