کیهان کلهر؛ جهانی‌ترین موسیقیدان ایرانی، نوازنده کمانچه و خالق «شاه‌کمان»

سفیر موسیقی ایران در جهان

کلهر متولد سال ۱۳۴۲ در تهران، با برگزاری کنسرت‌های متعدد بین‌المللی، سهم بسزایی در شناساندن موسیقی ایرانی به مخاطبان جهانی داشته است. ویژگی بارز موسیقی او، نوآوری و تلفیق ماهرانه سازهای سنتی ایرانی و غربی است که باعث شده آثارش هم برای مخاطبان داخلی و هم جهانی جذاب باشد.

«من همیشه به شاگردانم می‌گویم، شما والدینی دارید که ممکن است یک روزی بروند، ممکن است رابطه جدی با کسی داشته باشید که روزی به هر دلیلی به پایان برسد، ممکن است فرزندانی داشته باشید که بزرگ بشوند و شما را ترک کنند، اما موسیقی شما را رها نمی‌کند.»

مسیر حرفه‌ای: از کرمانشاه تا کارلتون اتاوا

کیهان کلهر اصالتاً کرمانشاهی و از ایل کلهر است. علاقه او به موسیقی از کودکی شکل گرفت:

• در پنج سالگی با ساز سنتور قدیمی برادرش (کامران) شروع به نواختن کرد.
• در نوجوانی (۱۳ یا ۱۴ سالگی) نوازندگی در ارکستر ملی رادیوی ایران را آغاز کرد.
• الگوی او در نوازندگی کمانچه، استاد علی اصغر بهاری بود.
• پس از ۱۲ سالگی، کمانچه به علاقه همیشگی او تبدیل شد، هرچند پیش از آن به یادگیری سنتور و ویولن پرداخت.

همکاری با اساتید و تحصیلات آکادمیک

در دوران دبیرستان، خانواده کلهر به کرمانشاه مهاجرت کرد و او و برادرش فعالیت خود را با ارکستر رادیو تلویزیون کرمانشاه ادامه دادند. پس از بازگشت به تهران در سال‌های ابتدایی جنگ، مدتی کوتاه با گروه «شیدا» به سرپرستی زنده‌یاد محمدرضا لطفی همکاری کرد.

کلهر در ۱۷ سالگی برای ادامه تحصیل در رشته موسیقی، آهنگسازی و آشنایی بیشتر با موسیقی جهانی، راهی خارج از کشور شد. او پس از سفر به ترکیه و ایتالیا، در نهایت از دانشگاه کارلتون اتاوا در کانادا با مدرک کارشناسی ارشد آهنگسازی فارغ التحصیل شد.

بازگشت و همکاری با بزرگان موسیقی

در زمانی که کلهر خارج از کشور بود، خانه پدری او در تهران هدف موشک ارتش بعث عراق قرار گرفت که به مرگ پدر، مادر و برادرش انجامید. کلهر سرانجام سال ۱۳۷۳ به ایران بازگشت و همکاری خود را با گروه موسیقی «دستان» آغاز کرد و نخستین کنسرت رسمی خود را با آواز زنده‌یاد ایرج بسطامی برگزار کرد.

شهرت اصلی کلهر با آلبوم «شب، سکوت، کویر» با آواز زنده‌یاد محمدرضا شجریان رقم خورد. او همچنین با هنرمندان نامی دیگری چون حسین علیزاده، شهرام ناظری، علی‌اکبر مرادی، علیرضا افتخاری، همایون شجریان و مجید خلج همکاری‌های متعددی داشته است.

افتخارات جهانی و همکاری‌های بین‌المللی

کلهر تلاش‌های مستمری برای شناساندن موسیقی ایرانی به جهان داشته و با هنرمندان بین‌المللی زیادی همکاری کرده است:

• آمریکا: یویوما (چین)، بروکلین رایدر، ارکستر فیلارمونیک نیویورک، کوارتت کرونوس.
• هند: شجاعت حسین خان.
• ترکیه: اردال ارزنجان.
• آذربایجان: عالیم قاسم اف.
• گروه‌ها: گروه «جاده ابریشم»، گروه «رامبرانت تریو».

جوایز و نامزدی‌های معتبر

او چندین بار نامزد دریافت جایزه معتبر «گرمی» شده است:

• نامزدی برای آلبوم‌های «بی تو به سر نمی‌شود» و «فریاد» (با آهنگسازی حسین علیزاده و آواز محمدرضا شجریان).
• کسب جایزه گرمی: در پنجاه و نهمین مراسم گرمی، به همراه گروه «جاده ابریشم» به رهبری یویوما، برای آلبوم «Sing Me Home» موفق به کسب جایزه بهترین موسیقی جهانی شد.
• آلبوم «باران» با گروه «غزل» (کلهر، شجاعت حسین خان، ساندیپ داس) نیز در سال ۲۰۰۴ میلادی نامزد جایزه گرمی شد.

کلهر همچنین سال ۲۰۱۹ میلادی در فستیوال جهانی موسیقی وومکس به عنوان بهترین هنرمند سال جهان انتخاب شد و این جایزه را به محمدرضا شجریان تقدیم کرد.

فعالیت در حوزه موسیقی فیلم

کلهر علاوه بر آلبوم‌ها، در زمینه ساخت موسیقی فیلم نیز فعال بوده است. او موسیقی فیلم‌های «لانتوری»، «مجبوریم» (رضا درمیشیان) و سریال «خاتون» (تینا پاکروان) را ساخته و آثارش در موسیقی متن فیلم‌های جهانی چون «قلمرو بهشت» (ریدلی اسکات)، «جوانی بدون جوانی» (فرانسیس فورد کاپولا) و انیمیشن «روح» استفاده شده است.

ابداع «شاه‌کمان»

کلهر بر اساس پژوهش‌های خود، ساز «شاه‌کمان» را ابداع کرد که در سال ۱۳۸۹ رونمایی شد. او این ساز را با همکاری پیتر بیفن در استرالیا طراحی کرد.

شاه‌کمان، کمانچه‌ای با هشت سیم واخوان است که طرحی شبیه کمانچه دارد اما صدایی ما بین کمانچه و چنگ می‌دهد. دامنه صدای این ساز، پنج پرده از کمانچه پایین‌تر و بم‌تر است. ساخت و تکمیل این ساز ۱۵ سال به طول انجامید.

جهانی‌ترین موسیقیدان ایرانی

حسین علیزاده، آهنگساز و نوازنده پیشکسوت، درباره سبک کلهر چنین گفته است:

«او جهانی‌ترین موسیقیدان ایرانی است؛ تکنیک کمانچه کلهر، واقعا متفاوت است و او خود را به شیوه‌های سنتی نوازندگی و جملات کلاسه‌بندی شده محدود نکرده است. کلهر در عین اینکه اصالت موسیقی ایرانی را حفظ می‌کند، به تکرار مکررات تن نمی‌دهد و موسیقی او بسیار زنده و پویا خلق می‌شود.»

کلهر، که خانواده‌اش را در جنگ ایران و عراق از دست داد، در گفت‌وگوهایش بیان کرده که موسیقی در شرایط دشوار زندگی، ستون اصلی زندگی‌اش بوده است. او به دلیل حرفه‌اش به سراسر جهان سفر کرده و با فرهنگ‌های گوناگون آشنا شده است. او معتقد است هنر، تنها چیزی است که می‌تواند انسان‌ها را به سمت زندگی سوق دهد و راه فرار از جهل، جنگ، زشتی و خشونت است.