جاروبافی؛ میراث ملی که شغل ۷۰ درصد خانوارهای یک روستا را تضمین کرده است

قراملک تبریز؛ مهد کشت و تولید جاروی سنتی

در منطقه حاصلخیز «قراملک» تبریز، واقع در حاشیه رودخانه «آجی‌چای»، کشت و بافت گیاه جارو شغل آبا و اجدادی مردمان است. اهالی سختکوش این منطقه، این گیاه را از دیرباز در زمین‌های زراعی محله «قراملک»، اطراف «کجاآباد» (کؤجؤوار) و «مایان» می‌کارند.

فرآیند تولید جارو در این منطقه، چرخه‌ای سنتی و دقیق است:

• برداشت: همه ساله با سرخ شدن بوته‌ها در آغاز پاییز، برداشت آغاز و تا پایان ماه ادامه می‌یابد.
• آماده‌سازی: بوته‌ها زیر نور آفتاب خشک شده و سپس دانه‌های آن از ساقه جدا می‌شود.
• تولید: ساقه‌ها به کارگاه‌های جاروبندی در قراملک منتقل شده و پس از دسته‌بندی با سیم فلزی، به شکل جاروی سنتی در می‌آیند.

جاروی سنتی «قَرامَلِک» برای نظافت در خانه، مغازه و معابر عمومی توسط بانوان خانه‌دار، مغازه‌داران و پاکبانان به کار گرفته می‌شود.

روستای ملاحسن؛ کانون تولید جارو در شمال‌شرقی ایران

روستای «ملاحسن» در خراسان شمالی، نمونه‌ای درخشان از پایداری اقتصاد محلی مبتنی بر جاروبافی است. در این روستا، صدای کوبیده شدن خوشه‌ها بر سنگ، نوای معیشت است و هر خانه، یک کارگاه کوچک محسوب می‌شود. کوچه‌های باریک ملاحسن انباشته از خوشه‌های زردرنگ جارو است و تمامی اعضای خانواده، از زن و مرد تا پیر و جوان، در فرآیند تولید مشارکت دارند:

• مادران و دختران: جدا کردن برگ‌ها.
• پسران: کوبیدن خوشه‌ها.
• مردان: عیارگیری و سره‌چینی محصول.

این رونق به‌حدی است که در این روستای ۴۰۰ خانوار، بیکاری عملاً از بین رفته است؛ نزدیک به ۷۰ درصد خانوارها در ۲۰۰ کارگاه کوچک خانگی مشغول به کار هستند و جوانان نیز با افتخار، ادامه‌دهنده راه نیاکان خود شده‌اند.

ثبت ملی؛ صیانت از فنون و مهارت جاروبافی

«فنون و مهارت جاروبافی» با شماره ۱۶۸۶ در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده است. علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی، این اقدام را ارزشمند برای حفظ این میراث فرهنگی دانست و تأکید کرد که مهارت و دانش بومی جاروبافی، به عنوان میراث فرهنگی ناملموس شناخته و صیانت می‌شود.

این هنر-پیشه که سابقه‌ای طولانی و کاملاً بومی در ایران دارد، در گذشته به عنوان حرفه‌ای مکمل برای کشاورزان در فصل‌های کم‌کاری بود و بر اساس گیاهان بومی هر منطقه، سبک‌های متفاوتی از آن در کشور شکل گرفته است.

ایزدی افزود: جاروبافی در اقصی نقاط ایران از جمله استان‌های شمالی، خراسان جنوبی و شمالی، فارس، کرمان، سیستان و بلوچستان، اصفهان و چهارمحال و بختیاری رواج دارد. اگرچه ورود جاروهای صنعتی از رونق تولید سنتی کاسته، اما به دلیل قیمت مناسب، دوام و هویت بومی، جوامع محلی همچنان به این حرفه وفادار مانده‌اند.

توصیه محیط زیستی: جایگزینی جاروی سنتی با پلاستیک

علی مشتاق‌پور، کارشناس محیط زیست، با اشاره به وابستگی جاروهای پلاستیکی به سوخت‌های فسیلی، فرآیند تولید آن‌ها را بسیار پرانرژی و عامل انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلاینده‌های هوایی دانست.

چرا جاروهای پلاستیکی تهدید محیط زیست هستند؟

• غیرقابل تجزیه: بیشتر پلاستیک‌ها برای صدها سال در محیط باقی مانده و به بحران جهانی زباله‌های پلاستیکی دامن می‌زنند.
• آلودگی اکوسیستم: تجزیه پلاستیک‌ها منجر به تولید میکروپلاستیک‌ها می‌شود که وارد خاک و آب شده و اکوسیستم‌ها و زنجیره غذایی را آلوده می‌کنند.
• بازیافت دشوار: بازیافت جاروهای پلاستیکی به دلیل ترکیب مواد مختلف (پلاستیک، فلز) اغلب پیچیده و غیراقتصادی است.

وی در نهایت استفاده از جاروی سنتی را به شرط بافتن آن‌ها از گیاهان خودرو یا کم‌آب‌بر توصیه کرد. مشتاق‌پور همچنین پیشنهاد داد که بذرهای جدید مقاوم به خشکی که در زمره غلات دسته‌بندی می‌شوند، به ایران وارد شود تا از ساقه آن برای جارو و از دانه‌های آن به عنوان مواد غذایی بهره گرفته شود.

تاریخچه و ریشه‌های جاروبافی در ایران و جهان

جاروبافی، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین صنایع دستی بشر، فرآیندی است که در آن جاروها از مواد طبیعی مانند محصولات کشاورزی یا ضایعات گیاهی تولید می‌شوند. تاریخ این هنر-پیشه به دوران باستان بازمی‌گردد، زمانی که انسان‌ها از شاخه‌های درختان، علف‌ها و گیاهان وحشی برای ساخت ابزارهای پاکیزگی استفاده می‌کردند.

بر اساس مطالعات، پیش از قرن ۱۸ میلادی، جاروها به صورت خانگی و دستی ساخته می‌شدند و دانش مربوط به گیاهان مناسب از نسلی به نسل منتقل می‌شد. از قرن ۱۸ تا ۲۰، این هنر-پیشه از حالت خانگی به کارگاهی و کارخانه‌ای تبدیل شد.

جاروبافی در ایران

در ایران، این هنر کهن که عمدتاً از محصولات کشاورزی مانند گیاه ارزن یا سورگوم ساخته می‌شود، تا نیمه قرن ۱۴ خورشیدی (دهه ۱۳۳۰ شمسی) منبع درآمد مهمی برای روستاییان به ویژه در مناطق شمالی مانند مازندران و خراسان رضوی بود. در مازندران، جاروبافی از دوران باستان مرسوم بوده و نشان‌دهنده فرهنگ توجه به نظافت است. اگرچه این هنر-پیشه از یک ضرورت باستانی به اقتصاد محلی تبدیل شد، اما با پیشرفت تکنولوژی و کاهش منابع آبی، بار دیگر در معرض خطر قرار گرفته است.