آلودگی فاجعه‌بار مکونگ با ۲۴۰۰ معدن غیرقانونی؛ سیانید و آرسنیک در شریان حیاتی آسیا

آلودگی گسترده رودخانه مکونگ و شاخه‌های آن؛ تهدیدی برای میلیون‌ها نفر

ساکنان بسیاری از مناطق شمال تایلند و کشورهای همسایه در ماه‌های اخیر با هشدارهای جدی مقام‌های محلی درباره احتمال آلودگی رودخانه «کوک» روبه‌رو شده‌اند؛ رودخانه‌ای که پس از سرچشمه گرفتن از ارتفاعات شرق میانمار، به رودخانه حیاتی «مکونگ» می‌پیوندد و بخش مهمی از مزارع، روستاها و شبکه غذایی منطقه را تغذیه می‌کند.

تحقیقات انجام شده توسط اندیشکده آمریکایی «استیمسون سنتر» با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، وسعت فعالیت‌های معدنی آلاینده در حوضه این رودخانه را مشخص کرده است. محققان بیش از ۲۴۰۰ معدن را در مناطق مختلف شناسایی کردند که پساب آنها مستقیماً به حوضه‌های آبی بزرگ از جمله مکونگ، سالوین و ایراوادی ریخته می‌شود.

جزئیات معادن شناسایی شده و مواد شیمیایی خطرناک

این پژوهش نشان می‌دهد که این معادن شامل انواع مختلفی از استخراج هستند که اغلب فاقد استانداردهای زیست‌محیطی لازم می‌باشند. بخش عمده این فعالیت‌ها مرتبط با استخراج فلزات و عناصر کلیدی برای صنایع جهانی است:

در فرآیند استخراج طلا و عناصر نادر خاکی، مواد شیمیایی بسیار خطرناکی مورد استفاده قرار می‌گیرد که ورود آنها به رودخانه‌ها باعث آلودگی گسترده منابع آب، کاهش کیفیت خاک کشاورزی و تهدید جدی تنوع‌زیستی شده است. این ترکیبات خطرناک عبارتند از:

• سیانید و جیوه: عمدتاً در استخراج طلا.
• آرسنیک، دیسپروزیم و تربیوم: مرتبط با استخراج عناصر نادر خاکی.
• آمونیوم‌سولفات.

آلودگی جیوه ناشی از استخراج طلا در برخی مناطق لائوس و میانمار پیش از این نیز موجب بیماری‌های پوستی، مشکلات عصبی و کاهش منابع صید شده بود.

مکونگ؛ رودخانه بی‌قانون در جنوب‌شرق آسیا

رود مکونگ، به‌عنوان سومین رودخانه بزرگ آسیا، پس از سرچشمه گرفتن از فلات تبت، از شش کشور چین، میانمار، لائوس، تایلند، کامبوج و ویتنام عبور می‌کند و یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های آبی جنوب‌شرق آسیا را تشکیل می‌دهد. این رودخانه و شاخه‌های آن (از جمله کوک، سالوین و ایراوادی) منبع اصلی آب شرب، کشاورزی و صید برای میلیون‌ها نفر هستند.

برایان آیلر، پژوهشگر ارشد اندیشکده استیمسون سنتر، وسعت این فعالیت‌های معدنی را «غافلگیرکننده و نگران‌کننده» توصیف کرده و می‌گوید: «بخش‌های بزرگی از حوضه مکونگ به‌دلیل ضعف قوانین زیست‌محیطی عملاً بدون نظارت رها شده‌اند.»

کارشناسان محیط‌زیست از سال ۲۰۲۲ به بعد بارها هشدار داده‌اند که افزایش بی‌سابقه معادن و فقدان هماهنگی منطقه‌ای، بخش‌هایی از مکونگ را عملاً «بی‌قانون» کرده است. نمونه‌برداری‌های اخیر از رودخانه کوک توسط پژوهشگران تایلندی نیز وجود آثار شبه فلز سمی آرسنیک و عناصر نادرخاکی مانند دیسپروزیم و تربیوم را تأیید می‌کند.

بحران از میانمار آغاز می‌شود

توسعه سریع معادن طلا، نیکل، مس و عناصر نادر خاکی در حدود ۱۵ سال گذشته، به‌ویژه در میانمار و لائوس، فشار گسترده‌ای بر منابع آبی منطقه وارد کرده است. ناپایداری سیاسی و ضعف نظارت دولتی در بخش‌های مرزی میانمار باعث شده هزاران معدن کوچک و بزرگ شکل بگیرد که بسیاری از آنها فاقد استانداردهای زیست‌محیطی هستند.

پس از کودتای ۲۰۲۱ در میانمار، گسترش استخراج غیرقانونی—به‌ویژه در مناطق تحت کنترل گروه‌های مسلح محلی—شدت یافته است. استخراج عناصر نادر خاکی که نقشی کلیدی در تولید خودروهای برقی، توربین‌های بادی و تجهیزات دفاعی دارند، به‌ویژه در مرز میانمار و چین افزایش چشمگیری داشته است.

نقش چین و حساسیت‌های ژئوپلیتیکی

بسیاری از معادن نادر خاکی میانمار توسط شبکه‌هایی با ارتباطات نزدیک به شرکت‌های چینی اداره می‌شوند و مواد خام استخراج‌شده به استان‌های یوننان و سیچوان چین منتقل می‌شود. چین در حال حاضر نزدیک به ۹۰ درصد تولید جهانی آهنرباهای نادر خاکی را در اختیار دارد و این موضوع در رقابت ژئوپلیتیکی میان واشنگتن و پکن به یک مسئله حساس تبدیل شده است.

اقدامات تایلند و موانع نظارت مشترک

دولت تایلند برای مقابله با تهدیدهای ناشی از فعالیت این معادن، سه کارگروه ویژه ایجاد کرده است که وظایف اصلی آنها شامل موارد زیر است:

1. هماهنگی با کشورهای همسایه.
2. ارزیابی پیامدهای بهداشتی آلودگی.
3. تأمین منابع جایگزین آب برای ساکنان مناطق آسیب‌دیده در امتداد رودها.

با این حال، مرزی‌بودن سرچشمه‌ها و کنترل محدود دولت مرکزی میانمار بر مناطق شرق این کشور پس از کودتا، پیگیری قانونی تخلفات محیط‌زیستی و جلوگیری از فعالیت معادن آلاینده را بسیار پیچیده کرده است. نبود یک چارچوب مشترک نظارت محیط‌زیستی میان کشورهای حوزه مکونگ، مانع اصلی پیشرفت سازوکارهای بین‌المللی برای کنترل معادن مرزی شده است.