جنگ اقتصادی آمریکا در قلب آسیا: از تنگستن قزاقستان تا کریدورهای ترانزیتی

تنوع‌بخشی اقتصادی و چالش نفوذ همسایگان بزرگ

نشست C5+1 که با تعمیق رقابت استراتژیک ایالات متحده و چین و تشدید تحریم‌ها علیه روسیه همزمانی داشت، نویدبخش تلاش‌های قلب آسیا برای تنوع‌بخشی و دوری از وابستگی به همسایگان بزرگ خود است. این نشست همچنین گامی رو به جلو در مسیر تلاش‌های منطقه برای جلب نظر ایالات متحده به منظور توسعه اقتصادهای مستقل قلمداد می‌شود. از منظر واشنگتن، این اجلاس یک پیروزی ضروری برای دیپلماسی اقتصادی ایالات متحده و راهی برای جذب شرکای جدید جهت کمک به کاهش وابستگی این بازیگر به عناصر کمیاب خاکی به چین است.

نشست تاشکند واقعیت مبتنی بر اتصال غرب آسیای مرکزی به اروپا از طریق بندر باکو را تدوین کرد. مشارکت ترانس خزر موفقیت کریدور میانی در انتقال مستقل بار از طریق آذربایجان و گرجستان به بازارهای اروپایی را تقویت می‌کند. همزمان پیکربندی C6 انگیزه‌ها برای اتصال از طریق کریدور مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی (TRIPP) را افزایش داده؛ گزاره‌ای که زمینه را برای تثبیت صلح بین ارمنستان و آذربایجان فراهم و نویدبخش بیش از دو برابر شدن توان حمل و نقل بار به اروپا است.

دیپلماسی اقتصادی و قراردادهای کلان واشنگتن

در سایه شکوه اجلاس واشنگتن، واقعیتی ژئوپلیتیکی حاکم است: ایالات متحده اکنون مستقیماً کنترل چین بر زنجیره‌های فرآوری و تأمین مواد معدنی استراتژیک و همچنین نفوذ روسیه در حیاط خلوتش را به چالش می‌کشد. کریستوفر لاندو، معاون وزیر امور خارجه، مجمع تجاری موازی C5+1 را با این بیانیه صریح افتتاح کرد:

هدف سیاست خارجی، افزایش رفاه مردم آمریکا با یافتن فرصت‌هایی برای تبادل فرصت‌های اقتصادی و تجاری سودمند است.

این جمله، خلاصه‌ای از فلسفه‌ی دیپلماسی تجاریِ تقویت‌شده‌ی دولت آمریکا است؛ پیامی حول محور اصل «اول آمریکا» که سیاست خارجی را با دسترسی به بازار و مشارکت بخش خصوصی هم صدا می‌کند. در چنین شرایطی مجموعه قراردادهای کلان میلیارد دلاری این اجلاس، شامل بخش‌های زیر بود:

• مواد معدنی حیاتی
• هوانوردی
• انرژی
• زیرساخت‌های دیجیتال

وعده‌هایی مبنی بر سرمایه‌گذاری ۱۰۰ میلیارد دلاری ازبکستان در اقتصاد آمریکا طی دهه آینده، هرچند نزدیک به کل تولید ناخالص داخلی آن کشور است و هنوز در تاشکند تأیید نشده، اما در کنار طرح جامع سرمایه‌گذاری دوجانبه شوکت میرضیایف رسانه‌ای شد. اجلاس واشنگتن تلاشی جدی و عملی برای تثبیت حضور آمریکا در منطقه از طریق سرمایه‌گذاری اقتصادی و مشارکت‌های متقابل بلندمدت بود.

نهادینه‌سازی همکاری منطقه‌ای با ساختار C6

پس از جلسات سطح بالا در ایالات متحده، اجلاس تاشکند با گنجاندن باکو در ساختار C6، بازآرایی ژئواستراتژیک آسیای مرکزی را بیش از پیش ارتقا داد. در حالی که روسیه همچنان یک شریک تجاری مهم باقی خواهد ماند و چین بر بخش عمده‌ای از تأمین مالی زیرساخت‌های منطقه تسلط دارد، این گروه‌بندی جدید، حرکتی آگاهانه به سوی عاملیت و استقلال منطقه‌ای است.

با نهادینه کردن «جامعه آسیای مرکزی»، این ۶ کشور (C5+آذربایجان) به عنوان بازیگران مستقلی که مسیر خود را در لایه‌های اقتصادی، زیست‌محیطی و امنیتی ترسیم می‌کنند، اعلام موجودیت کرده‌اند. به رسمیت شناختن آذربایجان به عنوان یک مرکز ترانزیت و انرژی که آسیای مرکزی را به قفقاز جنوبی و از آنجا به اروپا متصل می‌کند، اهمیت استراتژیک منطقه را تقویت خواهد کرد. ایجاد پل‌های اقتصادی به سمت غرب به عنوان یک بلوک منطقه‌ای یکپارچه‌تر، به هر شش کشور قدرت نفوذ بیشتری در مذاکره با همه شرکای بالقوه می‌دهد.

پروژه‌های کلیدی آمریکا در زنجیره تأمین مواد معدنی

محور اصلی نشست واشنگتن، اعلام پروژه بزرگ برای دستیابی به تنگستن به ارزش ۱.۱ میلیارد دلار در قزاقستان بود که در جریان آن ۷۰ درصد سهام متعلق به ایالات متحده است و آمریکا ۹۰۰ میلیون دلار در تأمین مالی بانک صادرات-واردات قزاقستان مشارکت خواهد داشت. پس از عملیاتی شدن، این سایت به بزرگترین تولیدکننده تنگستن جهان تبدیل خواهد شد که برای تولید تجهیزات هوافضا و مسائل دفاعی بسیار مهم است.

این پروژه نمادی از رویکرد جدید واشنگتن است که مشارکت‌های دولتی-خصوصی را بر وام‌های مستقیم دولتی ترجیح می‌دهد تا حاکمیت زنجیره تأمین مواد معدنی استراتژیک را ایجاد کند. واشنگتن برای توسعه دسترسی‌اش به اورانیوم، مس، لیتیوم و عناصر کمیاب کارت‌های زیادی دارد که برای کاهش وابستگی به زنجیره‌های تأمین تحت سلطه پکن و دسترسی امن به ورودی‌های ضروری برای نیمه‌هادی‌ها، سیستم‌های تسلیحاتی و کاربردهای هوش مصنوعی طراحی شده‌اند.

سرمایه‌گذاری فراتر از منابع: هوانوردی و مالی

کنش واشنگتن صرفاً مبتنی بر استخراج منابع نیست. اجلاس واشنگتن تعداد قابل توجهی از توافقات دیگر را نیز تضمین کرد که پتانسیل همکاری صنعتی گسترده فراتر از استخراج منابع را نشان می‌دهند:

• هوانوردی: بوئینگ سفارش‌هایی برای حداکثر ۳۷ هواپیما به ارزش بیش از ۹ میلیارد دلار دریافت کرد.
• مالی: سیتی با جمع‌آوری ۴۰ میلیارد دلار کمک مالی برای قزاقستان، انتشار اوراق قرضه یورو برای قرقیزستان و تاجیکستان را کلید زد و به ازبکستان کمک کرد تا رتبه اعتباری خود را افزایش دهد.
• انرژی: شورون بر گسترش ۴۸ میلیارد دلاری پروژه تنگیز خود به عنوان گواهی بر یک همکاری ۳۰ ساله قابل اعتماد تأکید کرد.

این مدل تعامل (ترکیب رویکردهای دوجانبه و منطقه‌ای) مزایای غیرقابل انکاری برای آسیای مرکزی داشت: دسترسی به بازارهای سرمایه آمریکا، مشارکت در فناوری‌های پیشرفته و چشم‌انداز ادغام زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای با بازارهای غربی.