چهار نقطه عطف حیاتی در توسعه مغز انسان از تولد تا ۹۰ سالگی

تحقیقات جدیدی که بر اساس اسکن مغزی نزدیک به ۴ هزار نفر از بدو تولد تا ۹۰ سالگی انجام شده، نشان می‌دهد که مغز انسان در طول عمر خود از یک مسیر توسعه یکنواخت پیروی نمی‌کند، بلکه چهار نقطه عطف حیاتی دارد که سازماندهی عصبی آن را به کلی دگرگون می‌سازد. این کشف درک ما را از زمان و نحوه آسیب‌پذیری مغز در برابر اختلالات بهبود می‌بخشد.

شناسایی پنج دوره تکامل مغز

این مطالعه جامع، پنج مرحله گسترده را در تکامل مغز انسان شناسایی کرده است که توسط چهار نقطه عطف مشخص می‌شوند. این نقاط عطف، که در آنها سازماندهی مغز به مسیر جدیدی تغییر می‌یابد، به ترتیب در حدود سنین ۹، ۳۲، ۶۶ و ۸۳ سالگی رخ می‌دهند.

دانکن آستل، پژوهشگر نوروانفورماتیک دانشگاه کمبریج و نویسنده ارشد این مطالعه، اظهار داشت: "اگر به گذشته نگاه کنیم، بسیاری از ما احساس می‌کنیم زندگی‌مان دارای دوره‌های متفاوتی بوده است؛ مشخص شد که مغز‌ها نیز دوران‌های مشخصی را پشت سر می‌گذارند. درک این‌که مسیر ساختاری مغز یک پیشرفت یکنواخت نیست بلکه شامل چند نقطه عطف مهم است، به ما کمک می‌کند تا زمان و نحوه آسیب‌پذیری مغز را بهتر بشناسیم."

چهار نقطه عطف کلیدی و پنج مرحله زندگی مغز

بر اساس یافته‌های این پژوهش، مسیر توسعه عصبی مغز به پنج دوره متمایز تقسیم می‌شود:

• کودکی: از تولد تا حدود ۹ سالگی.
• نوجوانی: از ۹ سالگی تا حدود ۳۲ سالگی.
• بزرگسالی: از اوایل دهه سوم زندگی (حدود ۳۲ سالگی) که بیش از سه دهه ادامه دارد.
• پیری زودرس: آغاز در حدود ۶۶ سالگی.
• پیری دیررس: آغاز در حدود ۸۳ سالگی.

پژوهشگران برای سنجش سازماندهی مغز از ۱۲ معیار مختلف استفاده کردند که شامل کارآمدی شبکه عصبی، میزان تفکیک و وابستگی مغز به هاب‌های مرکزی یا شبکه‌های گسترده است.

ویژگی‌های دوران‌های رشد عصبی

دوران کودکی (تولد تا ۹ سالگی)

در این دوران، مغز تحت روندی به نام تحکیم شبکه قرار دارد. سیناپس‌های اضافی بین نورون‌ها حذف شده و تنها اتصالات فعال‌تر باقی می‌مانند. در این دوره:

• کارآمدی ارتباطات مغزی کاهش می‌یابد.
• حجم ماده خاکستری و سفید افزایش می‌یابد.
• ضخامت قشر مغز و چین‌خوردگی‌های آن تثبیت می‌شوند.

دوران نوجوانی (۹ تا ۳۲ سالگی)

این مرحله با رشد مداوم ماده سفید مغز و سازماندهی بهینه‌تر شبکه‌های ارتباطی همراه است. افزایش کارآمدی ارتباطات سراسر مغز در این دوره به بهبود عملکرد شناختی کمک می‌کند.

الکسا موزلی، پژوهشگر هدایت‌کننده این مطالعه، تاکید کرد: "ما به هیچ وجه نمی‌گوییم افراد اواخر ۲۰ سالگی رفتار‌های نوجوانانه دارند یا مغزشان شبیه مغز نوجوانان است؛ بلکه الگوی تغییرات مهم است."

وی همچنین افزود که این یافته‌ها می‌تواند به شناسایی عوامل خطر ابتلا به اختلالات روانی که معمولا در دوران نوجوانی بروز می‌کنند، کمک کند.

تثبیت و پیری (۳۲ سالگی به بعد)

نقطه عطف مهم بعدی در حدود ۳۲ سالگی رخ می‌دهد که با تثبیت معماری مغز و ایجاد ثبات نسبی در هوش و شخصیت همراه است. این ثبات ممکن است تحت تاثیر رویداد‌های زندگی مانند والد شدن قرار گیرد، هرچند مطالعه مستقیماً این موضوع را بررسی نکرده است.

دو نقطه عطف پایانی (۶۶ و ۸۳ سالگی) با کاهش اتصالات مغزی همراه هستند که به نظر می‌رسد ناشی از فرآیند پیری و تحلیل ماده سفید مغز باشد. این پژوهش درک جدیدی از مسیر توسعه مغز انسان ارائه می‌دهد و می‌تواند زمینه‌ساز مطالعات بیشتر در زمینه سلامت روان و بیماری‌های مرتبط با افزایش سن باشد.