تحلیل مزایا و چالش‌های تجارت آزاد ایران با اتحادیه اوراسیا در سایه تحریم‌ها

جزئیات و دستاوردهای توافقنامه

توافقنامه تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، که اعضای اصلی آن شامل روسیه، قزاقستان، ارمنستان، بلاروس و قرقیزستان هستند، یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاست تجاری ایران در دهه اخیر است. این اتحادیه اکنون یک بازار ۱۸۰ میلیون نفری با تولید ناخالص داخلی حدود ۲.۴ تریلیون دلار را تشکیل می‌دهد.

این توافق نه‌تنها دامنه گسترده‌ای از کالاها را شامل می‌شود، بلکه با حذف تعرفه‌های بیش از ۸۷ درصد خطوط تعرفه‌ای، برای نخستین‌بار ایران را وارد سازوکار یک تجارت آزاد جامع و دارای تعهدات روشن نهادی می‌کند.

نتایج دوره موقت (۱۳۹۸-۱۴۰۳)

نسخه موقت این توافق که از سال ۱۳۹۸ به مدت پنج سال اجرا شد، ظرفیت‌های تجاری دو طرف را آشکار ساخت. طی این دوره، تجارت ایران با کشورهای عضو اتحادیه رشد قابل توجهی را تجربه کرد:

این رشد نشان‌دهنده پذیرش بالای بازار اوراسیا برای کالاهای ایرانی در حوزه‌هایی مانند مواد غذایی، مصالح ساختمانی، پتروشیمی، کاشی و سرامیک، خشکبار و میوه‌های تازه است. همچنین، اجرای نسخه موقت به عنوان یک دوره آموزشی، ضعف‌های ساختاری در گمرک، حمل‌ونقل، استانداردها و هماهنگی نهادی در ایران را آشکار کرد.

مزایای نسخه دائمی توافق

نسخه دائمی توافق، علاوه بر حذف تعرفه‌ها، سازوکارهای مشخصی برای تسهیل تجارت ایجاد می‌کند. بخش‌های مهم این توافق که می‌تواند هزینه و زمان تجارت را کاهش دهد، شامل موارد زیر است:

• الزام به ترخیص کالا ظرف ۴۸ ساعت؛
• پذیرش گواهی‌های الکترونیکی؛
• ایجاد نقاط تماس مشترک برای رسیدگی سریع به مشکلات؛
• تعهد ایران به ثبات مقرراتی و اجتناب از مداخلات خلق‌الساعه در حوزه تجارت.

موانع ساختاری و نهادی

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که موانع ساختاری و نهادی بیش از محدودیت‌های سیاسی، عامل اصلی کندی و ناکارآمدی تعاملات اقتصادی هستند. مهم‌ترین چالش‌های داخلی در مسیر بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های اوراسیا عبارتند از:

• استانداردهای سخت‌گیرانه: مهم‌ترین چالش، انطباق محصولات ایرانی با استاندارد GOST اتحادیه است که عدم رعایت آن می‌تواند ورود کالا را متوقف کند. مشکلات مربوط به گواهی‌های بهداشتی و قرنطینه‌ای، بسته‌بندی و زنجیره سرد نیز موانع جدی هستند.
• ناترازی در سیستم مالی و بانکی: معاملات تجاری غالباً در قالب تهاتر و مبادلات روبل-ریال انجام می‌شود. نبود سیستم یکپارچه و شفاف برای تبدیل ارز و تسویه حساب‌ها، و محدودیت دسترسی به شبکه‌های بین‌المللی بانکی، صادرکنندگان ایرانی را متحمل زیان می‌کند.
• ضعف زیرساخت‌های لجستیکی: این محدودیت‌ها شامل کمبود سردخانه و انبار برای نگهداری کالاهای صادراتی، فقدان شبکه‌های توزیع خرده‌فروشی برای حضور مستقیم ایرانیان در بازارها، و کمبود تسهیلات بارانداز است.
• ناهماهنگی سیاست‌های واردات و صادرات: نگرش‌های تنگ‌نظرانه نسبت به واردات، مستقیماً بر توان صادرات اثر می‌گذارد. واردات و صادرات دو روی یک سکه هستند و محدودیت‌های غیرضروری در واردات، صادرات را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ریسک‌های ژئوپلیتیک و سناریوهای آینده

همکاری ایران با اتحادیه اوراسیا، در بستر پیچیده‌ای از فشارهای بین‌المللی و تحولات ژئوپلیتیک شکل گرفته است. ورود به مرحله تجارت آزاد در سال ۲۰۲۵ نیازمند آمادگی برای مدیریت ریسک‌های آتی است:

سناریوی اول: فعال شدن مکانیسم ماشه

فعال شدن مکانیسم ماشه و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل می‌تواند منجر به انزوای مالی عمیق‌تر ایران شود. در این صورت، کشورهای عضو اتحادیه مانند قزاقستان و ارمنستان، به دلیل وابستگی به نظام مالی بین‌المللی، روابط خود را با ایران سخت‌تر و محدودتر خواهند کرد و تجارت عملاً به حوزه‌های بسیار محدود و حیاتی منحصر می‌شود.

سناریوی دوم: پایان جنگ اوکراین

در صورت پایان جنگ و کاهش تحریم‌های غرب علیه روسیه، این احتمال وجود دارد که شرکت‌های بزرگ روسی که اکنون به دلیل تحریم با ایران همکاری می‌کنند، بازار ایران را ترک کرده و به تعاملات عادی خود با غرب بازگردند. بنابراین، تبدیل توافقات موجود با روسیه به قراردادهای بلندمدت و تعهدآور ضروری است.

تحریم‌ها: سد بزرگ تجارت با اوراسیا

ولی‌‌‌‌‌الله افخمی‌‌‌‌‌راد، رئیس اسبق سازمان توسعه‌تجارت ایران، در ارزیابی آینده تجارت ایران و اوراسیا تأکید کرد که موانع اساسی جدی در روند تجارت آزاد وجود دارد که مهم‌ترین آنها تحریم و محدودیت‌های حاکم بر ایران در تعاملات جهانی است.

«بدون تردید با اجرایی شدن مجدد تحریم‌های حاکم بر اقتصاد ایران از سوی شورای امنیت، این روابط دشوارتر از قبل خواهد شد... بسیاری از طرف‌های خارجی تعامل با غرب را در اولویت قرار می‌دهند.»

وی افزود: مشارکت ایران در معاهدات و پیمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی فرآیندی مثبت است، اما بهره‌مندی از ظرفیت‌ها به زیرساخت‌های به مراتب بیشتری نیاز دارد. توافقنامه اوراسیا و پیمان شانگهای، با وجود اهمیت، نمی‌توانند تأثیر قابل‌توجهی بر حجم تجارت ایران داشته باشند، زیرا سد تحریم همواره پیش روی ما قرار دارد.

ضعف زیرساخت‌ها و عدم رقابت‌پذیری

افخمی‌راد به دشواری سازوکارهای بانکی تحت تأثیر تحریم‌ها و همچنین ضعف زیرساخت‌های لجستیکی ایران اشاره کرد که در طول دهه‌های گذشته متناسب با برنامه‌های توسعه‌ای بهبود نیافته و به چالشی جدی در تجارت کشور بدل شده است. در چنین شرایطی:

• هزینه‌های حمل‌ونقل برای تجار ایرانی افزایش می‌یابد.
• تجارت ایران در سطح جهانی غیررقابت‌پذیر خواهد بود.
• ناچار به عرضه محصولات با قیمت ارزان‌تر و خرید کالاهای وارداتی با قیمت گران‌تر هستیم.

در خصوص جایگزینی پول‌های ملی در تبادلات تجاری، وی خاطرنشان کرد که با وجود مطرح شدن این پیشنهادها طی حدود ۱۰ سال، تاکنون اقدامات اثربخشی مشاهده نشده است، زیرا هیچ کشوری در طول این سال‌ها به دنبال تخریب روابط خود با غرب و به‌خصوص ایالات متحده نبوده است.