آتشفشان‌های خاموش؛ تهدیدی بزرگتر از آتشفشان‌های مشهور برای حیات جهانی

هشدار جدی دانشمندان: آتشفشان‌های خاموش، تهدیدی جهانی

دانشمندان سراسر جهان زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند: آتشفشان‌های خفته و کمتر شناخته‌شده، که سال‌هاست بدون پایش باقی مانده‌اند، تهدیدی به‌مراتب بزرگتر و فاجعه‌بارتر از آتشفشان‌های مشهور و فعال برای حیات بشری محسوب می‌شوند و می‌توانند فجایعی غیرمنتظره در مقیاس جهانی رقم بزنند. نیاز به تغییر رویکرد و افزایش نظارت بر فعالیت‌های آتشفشانی در سراسر جهان، یک ضرورت مبرم است.

بمب‌های ساعتی خفته: خطر آتشفشان‌های پنهان

آتشفشان‌های پنهان، که اغلب بدون نظارت باقی می‌مانند، بیش از آنچه تصور می‌شود فعال هستند. در مناطقی مانند اقیانوس آرام، آمریکای جنوبی و اندونزی، تقریباً هر ۷ تا ۱۰ سال یک بار فوران از یک آتشفشان بدون تاریخچه ثبت‌شده رخ می‌دهد که می‌تواند اثرات غیرمنتظره و گسترده‌ای داشته باشد.

نمونه‌های تاریخی فاجعه‌آفرین

تاریخچه مدرن مملو از نمونه‌هایی است که نشان‌دهنده خطر غفلت از آتشفشان‌های خاموش است:

• آتشفشان هائلی گوبی (Hayli Gubbi)، اتیوپی (نوامبر ۲۰۲۵): این آتشفشان برای اولین بار در تاریخ ثبت‌شده (حداقل ۱۲۰۰۰ سال) فوران کرد. ستون‌های خاکستر آن به ارتفاع حدود ۱۳.۷ کیلومتر به آسمان رسید و مواد آتشفشانی تا یمن بارید و وارد حریم هوایی شمال هند شد.
• آتشفشان ال چیچون (El Chichón)، مکزیک (۱۹۸۲): این آتشفشان کمتر شناخته شده، پس از قرن‌ها خاموشی به‌طور انفجاری فوران کرد. این فاجعه بیش از ۲ هزار نفر را کشت و ۲۰ هزار نفر را بی‌خانمان کرد و بدترین فاجعه آتشفشانی مکزیک در دوران مدرن را رقم زد.

گوگرد حاصل از فوران ال چیچون، منجر به خنک‌شدن نیمکره شمالی و جابه‌جایی موسمی آفریقا شد و خشکسالی شدیدی را به بار آورد. این پدیده، در نهایت به قحطی اتیوپی در سال‌های ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۵ دامن زد و جان حدود ۱ میلیون نفر را گرفت.

چرا نظارت جهانی ناکافی است؟

علی‌رغم درس‌هایی که از فجایع گذشته گرفته‌ایم، سرمایه‌گذاری جهانی در علم آتشفشان‌شناسی متناسب با خطرات پیشرفت نکرده است. کمتر از نیمی از آتشفشان‌های فعال جهان تحت نظارت هستند و تحقیقات علمی به‌طور نامتناسبی بر تعداد محدودی از آتشفشان‌های معروف تمرکز دارند.

سوگیری عادی‌سازی و غفلت علمی

تمرکز نامتوازن بر آتشفشان‌های مشهور، غفلت از مناطق پرخطر را در پی داشته است. برای مثال، تعداد مطالعات منتشر شده درباره کوه اتنا (Mount Etna) در ایتالیا، بیشتر از مجموع کل مطالعات درباره ۱۶۰ آتشفشان اندونزی، فیلیپین و وانواتو است. این مناطق از پرجمعیت‌ترین مناطق آتشفشانی روی زمین هستند، اما کمتر مورد درک قرار گرفته‌اند.

این وضعیت عمدتاً به سوگیری‌های انسانی برمی‌گردد؛ بسیاری از مردم فرض می‌کنند آنچه آرام بوده، آرام باقی می‌ماند (سوگیری عادی‌سازی). جالب است بدانید که سه چهارم فوران‌های بزرگ (مانند ال چیچون و بزرگتر) از آتشفشان‌هایی می‌آیند که حداقل ۱۰۰ سال آرام بوده‌اند و در نتیجه، کمترین توجه را دریافت می‌کنند.

فوران‌های بزرگ صرفاً بر جوامع اطراف خود تأثیر نمی‌گذارند؛ آن‌ها می‌توانند به‌طور موقت سیاره را خنک کنند، الگوهای موسمی را مختل و برداشت محصولات را در کل مناطق کاهش دهند. دانشمندان هنوز فاقد یک سیستم جهانی برای پیش‌بینی یا مدیریت این خطرات آینده هستند.

ضرورت رصد فعال و آمادگی پیشگیرانه

برای رفع این مشکل، سازمان‌هایی مانند اتحادیه جهانی خطر آتشفشان (Global Volcano Risk Alliance) تأسیس شده‌اند که بر آمادگی پیشگیرانه برای فوران‌های پرخطر تمرکز دارند. این سازمان‌ها با دانشمندان، سیاست‌گذاران و سازمان‌های بشردوستانه همکاری می‌کنند تا:

• خطرات نادیده گرفته شده را برجسته سازند.
• ظرفیت نظارتی را در جایی که بیشترین نیاز وجود دارد تقویت کنند.
• از جوامع قبل از وقوع فوران‌ها حمایت نمایند.

آمادگی در برابر آتشفشان‌ها باید فعالانه و پیشگیرانه باشد نه واکنشی. تجربه نشان داده است که زمانی که آتشفشان‌ها رصد می‌شوند و هماهنگی بین دانشمندان و مقامات مؤثر است، هزاران زندگی نجات می‌یابد. فجایعی مانند فوران کوه پیناتوبو در فیلیپین (۱۹۹۱)، کوه مراپی در اندونزی (۲۰۱۹) و لا سوفریر در کارائیب (۲۰۲۱) به همین روش دفع شده‌اند.

جهان باید توجه خود را به سمت آتشفشان‌های کم‌نظارت در مناطقی مانند آمریکای لاتین، جنوب شرق آسیا، آفریقا و اقیانوس آرام معطوف کند؛ مکان‌هایی که میلیون‌ها نفر در نزدیکی آتشفشان‌هایی با سابقه تاریخی کم یا بدون سابقه زندگی می‌کنند. سرمایه‌گذاری‌های متوسط در نظارت، هشدار زودهنگام و آمادگی جامعه می‌تواند بیشترین جان‌ها را در این مناطق نجات دهد.