تحلیل فارن افرز: برتری دیپلماتیک و راهبردی چین در برابر آمریکا در دوره دوم ترامپ

چین، پیروز میدان دیپلماسی در سایه تهدیدهای ترامپ

با وجود آن‌که دونالد ترامپ در کارزار بازگشت به قدرت وعده «آتشبار اقتصادی» گسترده‌ای علیه چین را داده بود و دولت او جنگ تجاری دور نخست را احیا و تشدید کرد، پکن سالی را پشت سر گذاشت که مملو از دستاوردهای دیپلماتیک بود. چین نه‌تنها در صحنه بین‌المللی منزوی نشد، بلکه توانست حضور فعال خود را حفظ کند. رهبر چین، شی‌جین‌پینگ، پیش از دیدار اکتبر با ترامپ در کره‌جنوبی، میزبان سران کشورها در نشست «سازمان همکاری شانگهای» و یک رژه بزرگ نظامی بود که تصویری از اعتمادبه‌نفس فزاینده پکن را به نمایش گذاشت.

ضدحمله پکن و اهرم‌های جدید فشار

پکن در برابر سیاست‌های تهاجمی واشنگتن عقب ننشست و پس از ماه‌ها واکنش تدافعی، ابتکار عمل را در دست گرفت و به ضدحمله رفت. تنها چند هفته پیش از دیدار شی و ترامپ، چین یک رژیم گسترده و کم‌سابقه از کنترل صادرات را بر زنجیره‌های تأمین عناصر نادر خاکی اعمال کرد و پیامی روشن به واشنگتن فرستاد.

هم‌زمان، در حالی که دولت ترامپ مصرانه خواهان اصلاحات ساختاری عمیق در اقتصاد چین بود، شی‌جین‌پینگ بر جاه‌طلبی‌های فناورانه و صنعتی خود برای برنامه پنج‌ساله بعدی چین تأکید دوباره کرد. تحلیلگران معتقدند این برنامه می‌تواند با افزایش سهم چین از تولیدات جهانی، موازنه قدرت اقتصادی را به‌زیان رقبای غربی تغییر دهد. در شرایطی که بسیاری از کشورهای هدف تعرفه‌های سنگین ترامپ شتاب‌زده پای میز مذاکره حاضر شدند، چین بر مواضع خود ایستاد و از امتیازدهی عجولانه خودداری کرد.

چین نه‌تنها از این سرسختی ضربه نخورده، بلکه از آن سود برده است. شی‌جین‌پینگ توانسته است موافقت ترامپ را برای چندین دیدار در سال ۲۰۲۶ جلب کند و هم‌زمان در موضوعات حساسی چون تایوان و رژیم‌های کنترل صادرات آمریکا امتیازهای قابل‌توجهی از واشنگتن به دست آورد. در مجموع، چین امروز از نظر دیپلماتیک، راهبردی و فناورانه در جایگاهی به‌مراتب بهتر از یک سال پیش قرار گرفته است.

راهبرد آشفته ترامپ: فشار حداکثری و امتیازدهی پی‌درپی

در سوی مقابل، راهبرد دولت ترامپ که مدام میان دو قطب اعمال فشار حداکثری از طریق تعرفه‌ها و تلاش برای نرم‌کردن موضع پکن از راه امتیازدهی‌های پی‌درپی در نوسان بوده، دستاورد چشمگیری نداشته است. در نتیجه، نه پکن مرعوب شده و نه آرام گرفته است. آمریکا اکنون نسبت به گذشته توان کمتری برای بازدارندگی در برابر چین در اختیار دارد. مقام‌های چینی عملاً آموخته‌اند که کاخ سفید ترامپ، با وجود تمام هیاهو و تهدیدها، در پیگیری بخش مهمی از وعده‌های خود ثبات و استقامت لازم را نشان نمی‌دهد.

تصمیم پکن به «تلافی» به‌جای «تسلیم»، بازتاب یک تفاوت بنیادین میان شی و ترامپ است. برخلاف ترامپ که توانایی‌اش در معامله‌گری و «بستن توافق» بخشی اساسی از هویت سیاسی او را شکل می‌دهد، شی اصولاً علاقه‌ای به یک «توافق بزرگ» با واشنگتن نشان نمی‌دهد.

نتیجه این رویکرد آن است که چین، آمریکا را درگیر سلسله‌ای از مذاکرات تجاری حاشیه‌ای و فرعی کرده و شی با فراغ‌بال، ترامپ را پای میز گفت‌وگو نگه داشته، بی‌آن‌که اجازه دهد فشارهای واشنگتن به مسائل اصلی، ساختاری و واقعاً دشوار در روابط دو کشور سرایت کند. اکنون کاخ سفید در بدترین وضعیت ممکن در قبال چین قرار گرفته است: با سیاستی آشفته روبه‌روست که تنش می‌آفریند، اما از یک رویکرد منسجم رقابتی بی‌بهره می‌ماند.

تسهیل محدودیت‌های صادراتی بر نیمه‌رساناها

پس از بازگشت ترامپ به کاخ سفید، سیاست چینِ او میان دو قطب خصومت و تعامل در نوسان قرار گرفت. دولت ترامپ در ماه آوریل، تعرفه‌های موسوم به «روز آزادی» را اعلام کرد که در نهایت به جریمه ۱۴۵ درصدی بر کالاهای چینی تبدیل شد. با این حال، پس از توافق دو کشور در ماه مه بر کاهش تنش‌ها، دولت ترامپ امتیازهای قابل‌توجهی به چین داد:

• ایالات متحده کنترل‌های صادراتی بر نیمه‌رساناهای پیشرفته را تسهیل کرد.
• تصمیم پیشین خود مبنی بر ممنوعیت فروش تراشه‌های شرکت انویدیا به چین را لغو کرد.
• بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، ترامپ حتی تا مرز موافقت با فروش تراشه‌های بسیار پیشرفته «بلک وِل» به چین نیز پیش رفت که با ممانعت مشاورانش متوقف شد.

این آتش‌بس تجاری، که در چارچوب آن چین اجرای کنترل‌های صادراتی گسترده خود را به تعویق انداخت، سابقه‌ای زیان‌بار ایجاد کرد و یکی از اصول کلیدی دولت بایدن را نقض کرد؛ اصلی که تصریح می‌کرد کنترل‌های صادراتی نباید به موضوع چانه‌زنی و مذاکره تبدیل شوند.

نادیده گرفتن مسائل راهبردی و حقوق بشر

تمرکز یک‌جانبه و افراطی دولت ترامپ بر تجارت باعث شده است مسائل حساس‌تر و پیچیده‌تر دیپلماتیک عملاً کنار گذاشته شوند و از اولویت بیفتند. در این دوره، سطح حمایت آمریکا از تایوان به‌طور محسوسی کاهش یافته و ترامپ، لای چینگ‌ته را تحت فشار قرار داد تا سفر از پیش برنامه‌ریزی‌شده خود از ایالات متحده را لغو کند.

موضوعات راهبردی مهمی که از دستور کار روابط دو کشور حذف شده‌اند، عبارتند از:

• فشار فزاینده و مرحله‌به‌مرحله چین بر قلمروهای مورد ادعای فیلیپین در دریای چین جنوبی.
• عملیات‌های سایبری گسترده و سازمان‌یافته پکن.
• نگرانی دیرینه و مستمر آمریکا درباره نقض فاحش و نظام‌مند حقوق بشر در چین (مانند سرکوب اقلیت اویغور در سین‌کیانگ که در دوره نخست ترامپ برجسته بود).

اهرم‌های چین و آشفتگی واشنگتن

در عمل، چنین به‌نظر می‌رسد که دولت دوم ترامپ آماده است پکن را از پاسخ‌گویی معاف کند به‌شرط آن‌که واشنگتن بتواند مدعی شود یک «توافق پر سر و صدا» به دست آورده است، فارغ از آن‌که این توافق تا چه اندازه سطحی و شکننده باشد. پس از نشست کره‌جنوبی، به‌سختی می‌توان تشخیص داد ایالات متحده امروز در کدام حوزه‌ها به‌طور معنادار و جدی با چین رقابت می‌کند.

پکن در اجرای رژیم کنترل صادرات خود انعطاف‌پذیری قابل‌توجهی نشان داده و دریافته است که تا چه اندازه بر واشنگتن و زنجیره‌های تأمین جهانی اهرم فشار در اختیار دارد و با به‌کارگیری این کنترل‌های جدید، عملاً تقریباً هیچ هزینه‌ای پرداخت نکرده است. تصمیم دولت ترامپ برای گره‌زدن سرنوشت اپلیکیشن تیک‌تاک به مذاکرات تجاری، موقعیت پکن را حتی بیش از پیش تقویت کرده است و اهرم چانه‌زنی تازه‌ای در اختیار چین قرار داده است.

از نگاه پکن، مشکل اصلی ایالات متحده کمبود اهرم فشار نیست، بلکه نوعی اختلال و آشفتگی داخلی در واشنگتن است. تحلیلگران چینی بر این باورند که دولت ترامپ هرگز تا مرحله تشدید فشار پیش نخواهد رفت، زیرا از واکنش داخلی ناشی از اقدامات تلافی‌جویانه اقتصادی چین واهمه دارد.

استراتژی پکن در انتظار انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا

برخی ناظران چینی اکنون بر این باورند که دولت ترامپ، به‌دلیل فشارهای اقتصادی ناشی از تورم و فشارهای سیاسی داخلی، در سال آینده ناگزیر خواهد شد اهرم بیشتری عملاً به پکن واگذار کند. پکن به‌احتمال زیاد دیپلماسی خود با دولت ترامپ را حول محور انتخابات میان‌دوره‌ای سال ۲۰۲۵ در آمریکا سامان خواهد داد؛ با این فرض که ترامپ برای دستیابی به توافقی که بتواند آن را در کارزار انتخاباتی به نفع جمهوری‌خواهان مطرح کند، شتاب‌زده خواهد شد و ممکن است امتیازهای بزرگی به چین واگذار کند.

مانع اصلیِ دستیابی به یک آشتی پایدار، نه دولت ترامپ، بلکه خود پکن است. شی هیچ علاقه‌ای به یک «تنش‌زدایی» جامع نشان نمی‌دهد، زیرا بر این باور است که گذر زمان به نفع چین عمل می‌کند و این کشور در سال‌های آینده در موضعی به‌مراتب قوی‌تر قرار خواهد گرفت. از نگاه او، هرگونه توافق در مقطع فعلی فقط دست پکن را خواهد بست. اقدامات چین از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید نشان می‌دهد که پکن در حقیقت می‌خواهد توانایی آمریکا برای مقابله و مهار چین را محدود و مقید کند.