ریشه‌یابی آتش‌سوزی‌های هیرکانی: چرا آگاهی‌رسانی به تنهایی کافی نیست؟

انسان در اکوسیستم: مهاجم یا مهاجم محترم؟

دکتر زال معتقد است که انسان به محض ورود به اکوسیستم، حتی در بهترین حالت، نوعی «مهاجم» محسوب می‌شود. با این حال، می‌توان با پذیرش و رعایت قواعد حضور در طبیعت، به یک «مهاجم محترم» تبدیل شد.

این احترام تنها با قانون‌گذاری مؤثر، آموزش کاربردی و ایجاد منفعت مشترک میان انسان و طبیعت تحقق می‌یابد. بدون چنین ساختاری، جنگل‌های هیرکانی هر سال بخشی از خود را از دست خواهند داد.

چرا آگاهی‌رسانی صرف، راهگشا نیست؟

برخلاف تصور رایج، مشکل اصلی تنها در بی‌اطلاعی نیست. اگرچه رفتار گردشگران، چه عمدی و چه ناخواسته، یکی از عوامل مهم تشدید آتش‌سوزی‌هاست، اما فقدان چارچوب ذهنی، قانونی و فرهنگی برای حضور مسئولانه در طبیعت، ریشه اصلی مشکل است. تا زمانی که مردم احساس تعلق و مسئولیت نسبت به جنگل نداشته باشند، آموزش‌های سطحی و توصیه‌های تکراری نمی‌توانند رفتار پایداری ایجاد کنند.

دکتر زال تأکید می‌کند: «مفاهیمی مانند عدالت بین‌نسلی زمانی معنا پیدا می‌کنند که فرد اهمیت جنگل را هم‌وزن سلامت خانواده خود درک کند. تا این درک زیسته شکل نگیرد، آموزش‌ها بیشتر کاربرد شعاری خواهند داشت تا اصلاح رفتار.»

دو روی سکه تخریب: معیشت و لذت‌جویی

رفتارهای آسیب‌زا در جنگل‌ها از دو منبع اصلی نشأت می‌گیرند که هر کدام نیازمند راهکار متفاوتی هستند:

۱. جامعه محلی و چالش‌های معیشتی

جامعه محلی با مسائل جدی معیشتی روبه‌رو است. وقتی فعالیت‌هایی نظیر شکار یا قطع چوب منبع درآمد اصلی باشد، انتظار حذف این فعالیت‌ها بدون ارائه شغل جایگزین پایدار منطقی نیست. طرح‌هایی که از نظر اقتصادی رقابت‌پذیر نیستند، نمی‌توانند انگیزه لازم را ایجاد کنند.

• جامعه محلی زمانی در حفاظت مشارکت می‌کند که منفعت ملموس دریافت کند.
• این منافع می‌تواند شامل درآمد گردشگری، مشارکت در مدیریت بومی یا شکل‌گیری مشاغل پایدار باشد. بدون این مشوق‌ها، فرهنگ‌سازی صرفاً نمادین خواهد بود.

۲. گردشگران مرفه و فقدان قانون بازدارنده

گروهی دیگر از آسیب‌زنندگان، گردشگران مرفه هستند که دغدغه اقتصادی ندارند و تنها به دنبال لذت‌جویی، حتی با آسیب رساندن به اکوسیستم، هستند. مشکل این گروه نه معیشت است و نه نبودِ آگاهی.

دکتر زال علت اصلی این رفتار را «نبود قوانین بازدارنده و نظارت میدانی» می‌داند. وقتی تخلف پیامد مشخص و هزینه‌بر نداشته باشد، افراد رفتار لحظه‌ای و لذت‌محور را ترجیح می‌دهند؛ از روشن کردن آتش تا آلودگی صوتی. رفتار مسئولانه بدون قانون روشن، جریمه قابل اجرا و کنترل مستمر پایدار نمی‌شود.

راهکارهای سه‌گانه برای کنترل رفتارهای پرخطر

برای مهار روند تخریب جنگل‌های هیرکانی، کارشناسان بر ترکیبی از سه راهکار ضروری تاکید دارند:

1. مشوق‌های اقتصادی برای بومیان: مرکز هر برنامه حفاظتی باید مردم بومی باشند. ایجاد مشاغل جایگزین، درآمد پایدار و مشارکت واقعی در مدیریت منابع حیاتی است.
2. قوانین بازدارنده و نظارت میدانی: جریمه‌های مشخص، نظارت مستمر، محدودیت روشن کردن آتش و برخورد جدی با رفتارهای پرخطر برای گردشگران باید به‌صورت واقعی اجرا شود.
3. آگاهی‌رسانی همراه با ایجاد حس تعلق: آموزش زمانی اثرگذار است که حس پیوند با طبیعت ایجاد کند. مردم باید درک کنند حفظ جنگل، حفظ آینده خودشان است.

دکتر زال با یک مثال ملموس نتیجه‌گیری می‌کند: «هرگاه جامعه نیز به جایی برسد که عرصه‌های طبیعی و جنگل را مانند خانه خود ببیند و چنین حس تعلقی پیدا کند، یعنی ما موفق عمل کرده‌ایم.»