ناصر مسعودی، «بلبل گیلان» و آخرین بازمانده برنامه گلها، درگذشت

درگذشت «بلبل گیلان» در ۹۰ سالگی

ناصر مسعودی، خواننده پیشکسوت و برجسته موسیقی نواحی ایران که به «بلبل گیلان» شهرت داشت، در ۹۰ سالگی در زادگاهش رشت چشم از جهان فروبست. این هنرمند فقید، میراث‌دار نغمه‌های گیلکی و آخرین بازمانده از نسل طلایی برنامه‌های رادیویی «گلهای صحرایی» و «برگ سبز» در ژانر موسیقی نواحی به شمار می‌رفت.

اگرچه شهرت اصلی مسعودی به واسطهٔ آوازهای محلی گیلان بود، اما شاگردی استادانی چون علی‌اکبرخان شهنازی و احمد عبادی موجب شد تا او در آواز موسیقی دستگاهی ایران نیز جایگاه ویژه‌ای کسب کند. همچنین چندین ترانه به سبک کوچه‌بازاری یا مردمی از او به یادگار مانده است که شخصیت موسیقایی این استاد گیلانی را چندوجهی می‌سازد.

زندگی و میراث موسیقایی

تولد و دوران کودکی

ناصر مسعودی در ششم فروردین سال ۱۳۱۴ در محله صیقلان رشت متولد شد. او کوچکترین فرزند خانواده بود و پس از درگذشت پدرش در سه سالگی، خواهر بزرگترش که دبیر آموزش و پرورش بود، کفالت او، مادر، و چهار خواهر و برادر دیگرش را برعهده گرفت.

تأثیر میرزا کوچک خان و ترانه مشهور

دوران کودکی مسعودی همزمان با اشغال ایران توسط متفقین در جریان جنگ جهانی دوم بود؛ شرایطی که او همیشه از آن به عنوان «شرایط مغشوش» یاد می‌کرد. در این دوران، میرزا کوچک خان جنگلی به یک شخصیت افسانه‌ای در ذهن او تبدیل شد. مادرش ترانه‌ای محزون در مایه دشتی به نام «تَرا گَمَه، میرزا کوچیک خانا» را به او آموخت که شعر آن با این ابیات گیلکی آغاز می‌شود:

«چِقَد جَنگلَ خوسی، ملّتَ وَسی؟ خَسته نُبُسی؟ می‌جانَ جانانا... تَرا گَمَه، میرزا کوچیک خانا»

ترجمه فارسی این ابیات چنین است: «چقدر در جنگل می‌خوابی، برای مردم؟ خسته نشدی؟ ای جان جانانم... تو را می‌گویم، میرزا کوچک‌خان.»

مسعودی در سال ۱۳۶۶، در سن ۵۲ سالگی، این ترانه را برای سریال تلویزیونی «میرزا کوچک خان» اجرا کرد. پیش از آنکه سازنده موسیقی متن سریال، او را به رشت بکشاند، مسعودی حدود ۱۰ سال پس از انقلاب ۱۳۵۷ در سکوت هنری به سر می‌برد. او با وساطت بزرگان گیلان و کمک فرخ‌لقا هوشمند، بازیگر تئاتر و سینما، اجرای این قطعه ماندگار را پذیرفت.

آغاز فعالیت هنری و سبک کوچه‌بازاری

خودآموزی و الهام‌گیری

مادر و خواهر مسعودی در هشت سالگی صدای دلنشین او را کشف و تشویق کردند. او که به دلیل مشکلات مالی نتوانست موسیقی را به صورت علمی بیاموزد، تنها راه ممکن را شنیدن و تکرار مقام‌ها و ضربی‌های آن دوران می‌دانست. او تحت تأثیر خوانندگانی چون منوچهر همایون‌پور، قاسم جبلی و منوچهر شفیعی بود.

مسعودی درباره دوران نوجوانی‌اش گفته بود: «می‌توانم بگویم در جوانی خودتعلیم بودم و هر صدایی که می‌شنیدم تعقیب می‌کردم. زمان ما کوچه باغی خواندن خیلی متداول بود و ما با هم زمزمه می‌کردیم.»

مهاجرت به تهران و کلاس‌های شهنازی

در سال ۱۳۲۸، در سن ۱۴ سالگی، ناصر مسعودی به همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. او با وجود علاقه به ثبت‌نام در آموزشگاه‌ها، به دلیل شرایط مالی نتوانست در کلاس‌های استادانی چون صبا شرکت کند.

یکی از دوستانش او را به کلاس‌های علی‌اکبرخان شهنازی، استاد برجسته تار و ردیف‌دان، برد. استاد شهنازی از صدای مسعودی خوشش آمد و از او خواست تا برای روان شدن پنجه شاگردانش، در آموزشگاه برای آنها بخواند. مسعودی با اشاره به تأثیر موسیقی عربی بر سبک خواندنش در آن ایام، از توصیه استاد شهنازی یاد کرد که گفته بود: «تحریر و صدایت خوب است؛ اما سعی کن ایرانی بخوانی، این که می‌خوانی عربی است.»

در همین ایام بود که مسعودی تحت تأثیر سبک کوچه‌بازاری رایج در لاله‌زار تهران، ترانه‌هایی را با تم آهنگین برگرفته از موسیقی عرب اجرا و ضبط کرد. برخی از این ترانه‌های مردمی عبارتند از: «دختر صحرایی»، «بی‌من مرو»، «یارب یارب» و «مستی عاشق».

نقطه عطف: رادیو رشت و برنامه گلها

آغاز همکاری با رادیو رشت

مسعودی در ۱۹ سالگی به رشت بازگشت و سه سال بعد، با افتتاح رادیو رشت در سال ۱۳۳۶، به یکی از اولین اجراکنندگان برنامه‌های آن تبدیل شد. او در دوره آزمایشی رادیو، ترانه معروف «بنفشه گل» را با ملودی ساخته خودش و شعری از بهمن فرخی خواند. آهنگ‌های محلی دیگری نیز با صدای او و آهنگسازی هنرمندانی چون غلامرضا امانی («گول گول پیرهن»، «پاییز گول»، «گول ریحان») و حسین آمنین («چی ناز کنی»، «روخانه لب»، «پاورچین») ضبط شدند.

او برای علی اکبرپور احترام ویژه‌ای قائل بود و بیش از ۴۰ آهنگ محلی را ثمره این همکاری دانست. مسعودی پس از مدتی برای خدمت اجباری سربازی به تهران اعزام شد.

ورود به برنامه گلها با وساطت احمد عبادی

در دوران سربازی، مسعودی به میهمانی‌ای دعوت شد که در آن احمد عبادی، استاد سه‌تار، حضور داشت. پس از اجرای آوازی در حضور عبادی، استاد از صدای او استقبال کرد و مسعودی را به ملوک ضرابی معرفی نمود. پس از این آشنایی، استاد عبادی در فرصت‌های مرخصی سربازی، مسعودی را به منزل خود دعوت کرد تا او را با آواز موسیقی دستگاهی ایران آشنا کند. در نهایت، احمد عبادی، ناصر مسعودی را به داوود پیرنیا، مدیر برنامه «گلها»ی رادیو ایران، معرفی کرد.

آن موقع برنامه «گل‌های صحرایی» و «برگ سبز» بیشتر با تم موسیقی نواحی ایران تهیه و پخش می‌شد. حاصل آن همکاری چندین «برگ سبز» با سه‌تار احمد عبادی و ترانه‌های بی‌شمار گیلکی بود که برای اولین بار از رادیو ایران پخش شد و با استقبال فراوان مخاطبان روبرو گشت.

کارنامه هنری و میراث جاودانه

سفرهای خارجی و آثار برجسته

در سال ۱۳۴۳، روح‌الله خالقی بانی اولین سفر مسعودی به شوروی برای اجرای کنسرت شد. مسعودی به همراه نوازندگانی بزرگ برای اجرای قطعات محلی به این سفر رفت. او همچنین در سال ۱۳۵۲ برای معرفی موسیقی اصیل ایران به آمریکا سفر کرد و در دو سفر به پاکستان و آلمان نیز برنامه‌هایی در موسیقی سنتی و محلی اجرا کرد.

یکی از آثار مهم او، آهنگ محلی گیلکی «اله تی‌تی» است که مرتضی حنانه، آهنگساز شهیر ایران، آن را در ارکستر فارابی تنظیم کرد. این لالایی با شعری از سروش گیلانی برای دختر مسعودی خوانده شده بود.

سهم مسعودی در موسیقی ایران

سهم ناصر مسعودی در اعتلای موسیقی ایران در دوران حضورش در برنامه گلها به شرح زیر است:

• بیش از ۲۰۰ آهنگ دستگاهی
• ۱۵ برنامه «برگ سبز»
• ۱۰ برنامه «شاخه گل»
• بیش از ۲۵۰ ترانه محلی گیلکی

این آثار توسط استادان دوران طلایی موسیقی ایران در ارکستر گلها به اجرا درآمدند. او همواره تأکید می‌کرد که با خود «یک سینه از نغمه‌ها و اشعار موزون گیلکی» را به رادیو و برنامه گلها به ارمغان برده است.

آخرین آلبوم او با نام «حالا چرا» با تنظیم مجید درخشانی، هفت سال پیش در سبک موسیقی دستگاهی ایرانی منتشر شد. یکی از اجراهای مهم او در سال‌های اخیر، هم‌صدایی با سپیده رئیس سادات، خواننده موسیقی دستگاهی، در کنسرت ۱۰۰ سالمرگ میرزا کوچک خان جنگلی بود.

ناصر مسعودی، که در سال ۱۳۴۲ ازدواج کرد و صاحب دو دختر و یک پسر بود، بدون تردید در کنار بزرگانی چون احمد عاشورپور و شاهرخ جفرودی، یکی از موسیقی‌دانانی است که مردم ایران را با بخش مهمی از موسیقی نواحی استان گیلان (شامل بخش‌های گیلکی و تالشی) آشنا کرد.