«قحط‌الرجالی» ایران؛ بازخوانی سوگ‌نامه محمدعلی فروغی پس از ۸۳ سال

فروغی؛ رجل برجسته و بی‌نظیر عصر قحط‌الرجالی

شامگاه پنجشنبه پنجم آذر ماه ۱۳۲۱، ایران یکی از برجسته‌ترین و اثرگذارترین رجال سیاسی خود را از دست داد. محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، سیاستمدار، ادیب و فیلسوفی که در ۶۵ سالگی و پس از سه هفته بیماری در ساعت ۹ شب درگذشت، در سال‌های پرآشوب پس از واقعه شهریور ۱۳۲۰، نقشی حیاتی در مدیریت بحران و بازگرداندن آرامش به فضای عمومی کشور ایفا کرد. روزنامه اطلاعات، فردای آن روز، در سوگ‌نامه‌ای تاریخی، فقدان او را در عصر «قحط‌الرجالی» ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر توصیف کرد.

ملت ایران با درگذشت فروغی، وزیر دربار و نخست‌وزیر اسبق، یکی از رجال مجرب، سالخورده، عمیق، پاکدامن و دانشمند خود را از دست داد. فروغی در عرصه سیاست، دیپلماتی محتاط، متفکر، مدیر و متین بود و سیاستمداران داخلی و دیپلمات‌های خارجی همگی به شخصیت ممتاز و عالی او احترام می‌گذاشتند. او در میدان ادب و حکمت نیز فیلسوفی عالی‌مقدار و ادیبی بزرگوار به شمار می‌رفت؛ قلم توانا، بیان شیوا و منطق استوار او کم‌نظیر بود.

فروغی درگذشت، در حالی که به جامعیت او اکنون مردی دیگر در میان ما نیست و در نوع خود تنها و منحصر‌به‌فرد بود.

نقش حیاتی در بحران شهریور ۱۳۲۰

در واقعه سوم شهریور ۱۳۲۰، هنگامی که تمام شیرازه‌های امور اجتماعی کشور از هم گسیخته بود و وحشت و اضطراب غریبی مردم را فرا گرفته بود، فروغی با وجود کهولت سن و ضعف و ناتوانی، از گوشه عزلت و انزوا بیرون آمد و زمام کشور را در دست گرفت و سینه خود را سپر تیر حادثات نمود.

این مرد بزرگ با تدبیر و مهارتی مثال‌زدنی، اسباب تسکین و آرامش افکار عمومی را فراهم کرد. او در قبول مقام ریاست وزرایی در آن زمان، حتی نام و شهرت دیرین خود را فدای مصالح میهن نمود و پذیرفت که هدف تیر تهمت و ملامت اشخاص قرار گیرد. ولی این عمل فروغی بر ارزش واقعی او در نزد صاحبدلان افزود.

سوابق درخشان و پاکدامنی سیاسی

فروغی در دوران حیات خود به‌کرات پست‌ها و مقام‌های مهم و حساس کشور را برعهده داشت:

• وزارت
• سفارت
• ریاست مجلس
• نمایندگی مجلس
• نخست‌وزیری
• وزارت دربار

تمام کسانی که ناظر کار‌ها و اعمال او بوده‌اند، شهادت می‌دهند که او همواره با درستی و حسن‌نیت کامل و با دقت و عمق فراوان انجام وظیفه می‌نمود. او هیچ‌وقت اغراض شخصی و خصوصی را در کار‌ها دخالت نمی‌داد و گرد آرزو و هوس نمی‌گردید. به همین جهت، کسی نتوانسته است کوچک‌ترین خطایی با دلیل و منطق صحیح به او نسبت دهد. قدرت منطق، حسن تعبیر و بیان و قلم توانای فروغی که حکایت از فکر دوربین و عمیق و پخته وی می‌نمود، در میان تمام رجال سیاسی اخیر ایران بی‌نظیر بود و از این رو باید او را در ردیف بزرگانی چون صاحب بن عباد، خواجه نظام‌المک و قائم‌مقام فراهانی نام برد.

احترام جهانی به شخصیت فروغی

عظمت روح و فکر فروغی موجب شده بود که مردان بزرگ خارجی و دیپلمات‌های معروف گیتی فوق‌العاده به او احترام نمایند. این احترام نه برای مقام نخست‌وزیری یا سفارت کبری یا وزارت دربار ایشان بود، بلکه او را مردی بزرگ و شایسته، دانشمندی بی‌نظیر و بی‌غرض می‌دانستند و ارزش واقعی او را به‌خوبی درک می‌کردند.

هنگامی که پیشنهاد سفارت کبرای ایشان در دربار واشنگتن مطرح شد و تقاضای آگرمان (تایید) آن از دولت آمریکا گردید، آمریکاییان با آغوش باز پذیرفتند و فقط برای شخصیت و مقام ارجمند فروغی قبول کردند که ایشان عنوان نمایندگی فوق‌العاده و سفارت کبرا داشته باشند.

ویلکی، سیاستمدار نامور آمریکایی، هنگام توقف خود در ایران چند بار فروغی را ملاقات کرد و به مصاحبت ایشان ابراز دلبستگی فراوان می‌نمود و حتی گفته بود:

من از مجالست با این مرد بزرگ و عمیق لذت می‌برم.

همچنین آقای دریفوس، وزیرمختار آمریکا، علاقه شایانی به فروغی داشت و در دوره بیماری ایشان روزی نمی‌گذشت که از فروغی احوال نپرسد و پزشکان آمریکایی را به بالین ایشان نفرستد. مراقبت حال فروغی را شخص دریفوس به وسیله چند پزشک آمریکایی برعهده گرفته بود.

دل‌آزردگی و تأثیر آن بر درگذشت

این مرد بزرگ با دل‌آزردگی از میان ما رخت بربست. تألمات و تأثرات روحی فراوانی که بر اثر حملات ناروا به ایشان دست داده بود، مرگ فروغی را تعجیل نمود. خبر درگذشت فروغی بیش از هرکس ذات شاهانه را غمگین و متأثر ساخت و اعلیحضرت همایونی که علاقه فراوانی به او داشتند، بیش از همه بر مرگ فروغی دریغ خوردند.

این ضایعه غم‌انگیز به پیشگاه شاهنشاه و خانواده فقید، مخصوصاً آقای ابوالحسن فروغی و فرزندان و بازماندگان آن مرحوم، تسلیت گفته شد.