بحران آلودگی هوای تهران: سهم ۷۰ درصدی ترافیک یا مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها؟

ابهام در منابع آلایندگی و فقدان داده‌های به‌روز

علیرغم تاکید مدیرکل حفاظت محیط‌زیست تهران مبنی بر اینکه «هیچ‌یک از نیروگاه‌های تهران در فصل سرد اجازه مصرف مازوت ندارند»، انتشار فیلم‌هایی از دود سیاه برخاسته از اطراف نیروگاه‌ها، این پرسش را در افکار عمومی مطرح کرده که آیا استفاده از سوخت مایع از سر گرفته شده است؟ این تردیدها در شرایطی است که سخت‌گیری برای دریافت معاینه فنی و برخورد با خودروهای فرسوده تشدید شده، اما شاخص آلودگی همچنان در وضعیت ناسالم باقی مانده است.

سهم ۷۰ درصدی حمل‌ونقل؛ داده‌های قدیمی و واقعیت امروز

محمدصادق حسنوند، رییس مرکز تحقیقات آلودگی هوای دانشگاه علوم پزشکی تهران، در این خصوص اظهار داشت که برای تعیین سهم دقیق منابع آلودگی، انجام مطالعات جامع «سهم‌بندی منابع انتشار» (Source Apportionment) ضروری است. وی با اشاره به تحقیقات گذشته گفت:

آخرین مطالعه جامع در مورد سهم‌بندی منابع آلودگی هوای تهران ۶ الی ۷ سال پیش انجام و نتایج آن منتشر شد. بر اساس همین مطالعات قدیمی (سال‌های ۹۲ و ۹۴)، سهم ترافیک و حمل‌ونقل در آلودگی هوای تهران بیش از ۷۰ درصد برآورد شده است. با این حال، شرایط فعلی شهر تفاوت‌های چشمگیری با آن دوره دارد و این داده‌ها نیازمند به‌روزرسانی هستند.

وی افزود که در حال حاضر، شرکت کنترل کیفیت هوا و سازمان محیط‌زیست مطالعه‌ای جدید را برای به‌روزرسانی و دقت بیشتر سهم‌بندی منابع انتشار آغاز کرده‌اند. او تاکید کرد که بدون داده‌های معتبر، صحبت کردن و تصمیم‌گیری درباره منبع آلودگی عملاً امکان‌پذیر نیست.

پیامدهای بهداشتی مازوت‌سوزی و شکاف ناوگان حمل‌ونقل

حسنوند با اشاره به اثرات مخرب سوخت مایع بر سلامت عمومی، مهم‌ترین شاخص مازوت‌سوزی را افزایش دی‌اکسید گوگرد دانست. او خاطرنشان کرد که استفاده از سوخت مایع منجر به تولید دی‌اکسید گوگرد، ذرات معلق و اکسیدهای نیتروژن می‌شود که اثرات جدی بر سلامت انسان دارند. متأسفانه، وضعیت مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا نسبت به سال گذشته وخیم‌تر شده است:

• در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۸ هزار مرگ منتسب به آلودگی هوا ثبت شده است.
• در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها مشروط به نصب تجهیزات کنترلی است که قادرند بیش از ۹۵ درصد آلاینده‌ها را حذف کنند؛ امری که در ایران مغفول مانده است.

بحران ناوگان فرسوده و کمبود اتوبوس

رییس مرکز تحقیقات آلودگی هوا، کنترل‌نشدن منابع انتشار را دلیل اصلی وضعیت موجود دانست. وی به آمار نگران‌کننده‌ای در خصوص ناوگان حمل‌ونقل اشاره کرد:

علاوه بر این، سهم حمل‌ونقل عمومی در ترددهای روزانه تهران کمتر از ۲۵ درصد است و کمتر از ۵ درصد موتورسیکلت‌های مشمول معاینه فنی به مراکز مربوطه مراجعه کرده‌اند.

راهکارهای فنی و سیاست‌گذاری

آرش حسینی میلانی، مشاور رئیس سازمان محیط زیست، نیز تاکید کرد که در کلان‌شهرها، منابع متحرک آلودگی (مانند کامیون‌ها) نقش غالب را دارند و کاهش ظرفیت تهویه طبیعی شهر به دلیل پاییز خشک، بحران آلودگی را تشدید کرده است. وی آلودگی هوا را به «پیمانه‌ای پر» تشبیه کرد که با یک تلنگر سرریز می‌کند.

مسئولیت دستگاه‌های حاکمیتی در تامین سوخت و زیرساخت

کارشناسان بر لزوم مسئولیت‌پذیری حاکمیتی و همگانی تاکید دارند:

• وزارت نفت: باید سوختی با میزان گوگرد حدود ۵۰ پی‌پی‌ام (کم‌سولفور) برای نیروگاه‌ها تأمین کند.
• وزارت نیرو/صمت: در صورت اجبار به استفاده از سوخت مایع به دلیل ناترازی انرژی، باید حتماً به تجهیزات کنترل آلایندگی مجهز باشند.
• راهکار جایگزینی: حسینی میلانی پیشنهاد کرد که گازوئیل کم‌گوگرد باید جایگزین مازوت شود و مازوت تنها در آخرین مرحله مورد استفاده قرار گیرد.
• شهرداری‌ها: موظف‌اند زیرساخت‌های شهری را برای تشویق به «فعالیت بدنی» (پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری) فراهم کنند.

با این حال، آمارها نشان می‌دهد که روند آلودگی هوا در کشور از سال ۱۳۹۷ به این‌سو افزایشی بوده و دستگاه‌های مرتبط به دلیل ناترازی انرژی، ناچار به استفاده از مازوت شده‌اند و در حال تلاش برای انجام سولفورزدایی هستند.