کشف ۲۲ بافت فرهنگی و بقایای هزاره اول پیش از میلاد در کاوش قلعه‌کش آمل

آغاز فصل جدید کاوش با اهداف آموزشی

محوطه قلعه‌کش شهرستان آمل، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی در مرکز استان مازندران است که کلید شناخت تحولات فرهنگی و تاریخی منطقه از عصر مفرغ تا دوره اسلامی به شمار می‌رود. فصل جدید کاوش‌ها در این قلعه تاریخی، با حمایت دانشگاه مازندران و با مجوز رسمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در حال انجام است.

این پروژه آموزشی-پژوهشی به سرپرستی ابراهیم امیرکلایی و مجتبی صفری و نظارت جمشید محمدی، فرصتی مغتنم برای دانشجویان باستان‌شناسی فراهم کرده است. پیش از این، محوطه قلعه‌کش در سه فصل مختلف بین سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۱ مورد کاوش قرار گرفته بود.

اهداف و متدولوژی کاوش‌های اخیر

ابراهیم امیرکلایی، یکی از سرپرستان کاوش، با اشاره به نبود تاریخ‌گذاری مطلق، تاکید کرد که بر اساس یافته‌های پیشین و مطالعات تطبیقی سفال‌ها و بقایای معماری، می‌توان گاه‌نگاری نسبی این محوطه را از عصر مفرغ تا دوره اسلامی مطرح کرد.

فصل جدید کاوش با دو هدف اصلی برنامه‌ریزی شده است:

• بازنگری در ترانشه لایه‌نگاری ایجادشده در سال‌های ۱۳۸۷، ۱۳۸۸ و ۱۳۹۱. برای این منظور، ترانشه جدیدی در نزدیک‌ترین محدوده به ترانشه پیشین انتخاب شد.
• برداشت نمونه‌های قابل تاریخ‌گذاری شامل ذغال، بقایای گیاهی و جانوری و سایر داده‌های فرهنگی.

در این فصل، برای افزایش دقت و وسعت مطالعات، عرض ترانشه جدید از ۲ متر (ترانشه قدیمی) به ۵ متر افزایش یافت تا ترانشه پیشین در بخش مرکزی آن قرار گیرد.

یافته‌های کلیدی در عمق ۴ متری

کاوش‌ها تاکنون تا عمق ۴ متر پیش رفته و ۲۲ کانتکست (بافت) فرهنگی در آن شناسایی شده است. امیرکلایی تصریح کرد که در این عمق، کاوش‌ها وارد بقایای مربوط به هزاره اول پیش از میلاد شده‌اند.

بررسی لایه‌ها نشان داد:

• ۲ متر ابتدایی عموماً مربوط به آوارهای انباشته‌شده توسط کشاورزان و باغداران اطراف محوطه بوده است.
• پس از این عمق، نخستین شواهد از نهشته‌های فرهنگی به‌صورت آشفته مشاهده شد که شامل بقایای دوره‌های اسلامی متأخر، ساسانی، اشکانی و هخامنشی است. این شواهد شامل کف‌های استقراری، بقایای آجری و تدفین انسانی برهم‌خورده، همراه با بقایای گیاهی و جانوری است.

لایه های برجا و شواهد سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد

از عمق ۲.۵ متر به پایین، لایه‌ها به‌صورت برجا و دارای شواهد فرهنگی همگن هستند. این لایه‌ها مربوط به هزاره اول پیش از میلاد و احتمالاً متعلق به سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد است. در این بخش، بقایای ساختارهای سنگ‌چین از قلوه‌سنگ‌های رودخانه‌ای مشاهده شده که سطح آنها با لایه‌ای از ماسه نرم پوشانده شده است.

در امتداد این ساختارها، آثار سازه‌های حرارتی در بخش‌های مختلف ترانشه و نیز سطحی گسترده از بقایای جانوری و سفال‌های شکسته کشف شده است. این داده‌ها احتمال وجود یک کف‌سازی مرتبط با سازه‌ای مشخص را تقویت می‌کند و کاوش‌ها برای کشف شواهد قدیمی‌تر ادامه دارد.

قدیمی‌ترین شواهد برنج در ایران

یکی از مهم‌ترین یافته‌های محوطه قلعه‌کش، که در کاوش‌های گذشته نیز به آن اشاره شده، حجم زیاد بقایای گیاهی و به‌طور خاص، قدیمی‌ترین شواهد مربوط به برنج در ایران است که به دوره هخامنشی تعلق دارد.

نکته جالب توجه آن است که مرکز تحقیقات برنج کشور (معاونت مازندران) در شهرستان آمل، در مجاورت ضلع شمالی تپه قلعه‌کش و احتمالاً بر بخشی از حریم آن قرار گرفته است. تقارنِ مکانیِ این مرکز با محوطه‌ای که قدیمی‌ترین شواهد کشت یا مصرف برنج در ایران را ارائه می‌دهد، بسیار قابل تأمل است.