ناترازی ۶۰۰ میلیون متر مکعبی گاز تا ۱۴۱۰؛ بهینه‌سازی، راهکار ارزان‌تر از افزایش تولید

📊 ابعاد بحران ناترازی گاز در ایران

ناترازی گاز در چند سال اخیر به یک چالش بزرگ تبدیل شده است. میانگین کسری روزانه گاز از ۱۵۵ میلیون متر مکعب در سال ۱۳۹۹ به ۱۷۴ میلیون متر مکعب در سال ۱۴۰۱ افزایش یافته و این رقم در زمستان از ۳۰۰ میلیون متر مکعب فراتر رفته است.

💰 زیان‌های اقتصادی سالانه ناشی از کسری گاز

بر اساس آمارها، ناترازی گاز سالانه بیش از ۱۶ میلیارد دلار به اقتصاد کشور زیان می‌رساند که معادل ۱۸ درصد کل صادرات ایران در سال ۱۴۰۰ است. این زیان‌ها از چند مسیر اصلی به اقتصاد کشور تحمیل می‌شود:

• مصرف مازوت در نیروگاه‌ها: کمبود گاز، نیروگاه‌ها را مجبور به استفاده از نفت کوره (مازوت) می‌کند که سوختی گران‌تر و آلوده‌کننده‌تر است.
• عدم صادرات: در مجموع، سالانه حدود ۱۱ میلیارد دلار زیان ناشی از عدم توانایی در اجرای تعهدات صادراتی گاز به کشور وارد می‌شود.
• زیان صنایع کلان: قطع گاز صنایع در فصول سرد، زیان‌های مستقیم هنگفتی به بار می‌آورد.

📉 خسارت به صنایع و بازارهای صادراتی

صنایع کلانی چون فولاد، سیمان و پتروشیمی از قربانیان اصلی این ناترازی هستند. در یک سال، تنها قطع گاز صنایع دست‌کم ۳ میلیارد دلار زیان مستقیم به همراه داشته است. نمونه‌هایی از این خسارات عبارتند از:

• کاهش ۲۳ درصدی تولید فولاد.
• افت ۱.۳ میلیارد دلاری صادرات پتروشیمی.
• ضرر ۱.۳۶ میلیارد دلاری صنعت سیمان.

علاوه بر این، ناترازی گاز به اعتبار ایران در بازارهای بین‌المللی نیز لطمه زده است؛ به طوری که در سال ۱۴۰۰، کشور تنها توانست ۴۲ درصد از تعهدات صادراتی گاز خود به ترکیه و عراق را عملی کند.

⏳ راهکار پرهزینه و زمان‌بر «افزایش تولید»

سال‌هاست که سیاست غالب برای حل این مشکل، تمرکز بر افزایش تولید بوده است. با این حال، کارشناسان معتقدند این مسیر نه تنها پرهزینه، بلکه بسیار زمان‌بر است. اجرای طرح‌های توسعه میادین جدید گازی نیازمند بیش از ۵۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری و ۱۰ تا ۲۰ سال زمان است. در شرایطی که ناترازی فعلی، گرمایش بخش خانگی و صنایع مهم را تحت فشار قرار داده، فرصتی برای اجرای طرح‌های بلندمدت باقی نمانده است.

محمدرضا جولایی، مدیر مرکز کنترل شرکت ملی گاز ایران، پیش از این گفته بود: «افزایش تولید بدون اصلاح مصرف، مثل پر کردن سطلی سوراخ است؛ هرچه بیشتر بریزی، باز خالی می‌شود.»

💔 تهدید ثروت نسل‌های آینده: زیان ۸۱۵ میلیارد دلاری

یکی از مهم‌ترین ابعاد این بحران، زیان بین‌نسلی ناشی از عدم تزریق گاز به میادین نفتی است. به دلیل اولویت‌دهی به مصرف روزمره (عمدتاً گرمایش خانگی)، روزانه ۶۰ میلیون متر مکعب گازی که باید برای حفظ فشار و افزایش ضریب بازیافت به مخازن نفتی تزریق می‌شد، صرف مصارف جاری می‌شود.

این اقدام، فرصت افزایش ضریب بازیافت نفت به میزان ۱۶.۳ میلیارد بشکه را از کشور گرفته است؛ ثروتی به ارزش تقریبی ۸۱۵ میلیارد دلار که برای همیشه از دسترس نسل‌های آینده خارج خواهد شد.

جواد اوجی، وزیر نفت دولت سیزدهم، پیش‌تر هشدار داده بود: «اگر نتوانیم طرح‌های تزریق گاز به میادین نفتی را به‌موقع انجام دهیم، میلیاردها دلار ثروت نسل‌های آینده از دست خواهد رفت.»

✅ بهینه‌سازی مصرف: راه‌حل سریع، ارزان و پایدار

در مقابل، بهینه‌سازی مصرف گاز به عنوان تنها مسیر کم‌هزینه و عملی برای غلبه بر ناترازی مطرح است. این طرح با مشارکت بخش خصوصی و بدون تحمیل بار مالی بر مردم و دولت، قابل اجراست و مزایای زیر را دارد:

🎯 پتانسیل صرفه‌جویی و هزینه

تجربه‌های آزمایشی نشان داده است که جایگزینی ۷.۵ میلیون بخاری فرسوده با مدل‌های پربازده (گرید A)، روزانه تا ۹۰ میلیون متر مکعب صرفه‌جویی به همراه دارد که به تنهایی نیمی از کسری فعلی را جبران می‌کند.

صادق کریمی، رئیس امور انرژی سازمان برنامه و بودجه، تاکید کرد: «بهینه‌سازی مصرف، همزمان مانع زیان صنایع می‌شود، صادرات را نجات می‌دهد و فشار بر مردم را هم کم می‌کند؛ در حالی که طرح‌های افزایش تولید، سال‌ها طول می‌کشند و به نتیجه نمی‌رسند.»

تداوم سیاست‌های فعلی به معنای پذیرش آگاهانه خسارت‌های سالانه بیش از ۳۰۰ هزار میلیارد تومان به بخش صنعت است. بهینه‌سازی مصرف گاز، به صرفه‌ترین و ضروری‌ترین راهکار برای رفع قسمت قابل توجهی از ناترازی انرژی کشور محسوب می‌شود.