هشدار کارشناسان: اصفهان فقط «یک پرده» تا پایان نمایش تمدنی‌اش فاصله دارد

بازخوانی تاریخ؛ از ستایش ناصرخسرو تا بحران امروز

هادی امامی، معمار و پژوهشگر، با مرور هزار سال روایت ثبت‌شده از اصفهان، تأکید کرد که بازگشت به شناخت اهلیت شهر، یگانه راه عبور از بحران‌های کنونی است. وی به توصیف‌های تاریخی از اصفهان اشاره کرد:

• قدمت کهن: بر اساس مطالعات، اصفهان از دیرباز به دلیل فراهم بودن آب (دسترسی به آب در عمق ۶ متری) و آذوقه، شهری بزرگ بوده است. قدمت آتشگاه اصفهان به دوران اردشیر ساسانی می‌رسد.
• شکوه در دوران اسلامی: ناصرخسرو در سال ۴۴۴ هجری، اصفهان را «نیکوتر، جامع‌تر و آبادتر از تمام شهرهای پارسی‌گویان» توصیف کرده است.
• مهد معماری: ساخت گنبد نظام‌الملک (۴۷۳ هجری) و گنبد تاج‌الملک (۴۸۱ هجری) در مسجد جامع، این مجموعه را به الگوی معماری چهارایوانی در ایران تبدیل کرد.

این معمار یادآور شد که اصفهان با وجود تهاجمات متعدد (سقوط به دست مغول در ۶۳۳ هجری و یورش تیمور در ۷۸۹ هجری) و قحطی‌ها، بارها توانسته است قد بکشد و به شکوه برسد.

توسعه معاصر؛ تقلیدی، کاذب و ویرانگر

امامی با انتقاد شدید از روند توسعه شهری معاصر، آن را عامل اصلی آسیب به بافت تاریخی شهر دانست. وی معتقد است با آغاز خیابان‌کشی‌ها و بلند شدن صدای ماشین، خانه‌های تاریخی قربانی شدند.

هر بار از خیابان عبدالرزاق عبور می‌کنم یا زیرگذر میدان امام علی را می‌بینم، با خود می‌پرسم آیا راهی نبود که این‌گونه پیکر شهر را پاره پاره نکنیم؟

وی توسعه تقلیدی اصفهان را به «کراوات عکاسی عالیه» در داستان‌های مجید تشبیه کرد و گفت: این توسعه، اعتباری کاذب و بی‌اعتقاد است که شهر از آن راضی نیست. او هشدار داد که اصفهان بر لبه پرتگاه ایستاده و شاید تنها یک پرده از نمایش تمدنی این شهر باقی مانده باشد.

بحران آب و عقلانیت تاریخی

امامی به مسئله آب‌رسانی اشاره کرد و گفت: شاه عباس برای استفاده بافت‌ها از آب، دو قطعه زمین در بالادست خرید تا سهم آب را تأمین کند، اما امروز هزاران لوله برداشت از زاینده‌رود هیچ نسبتی با عقلانیت تاریخی ندارند.

سید محمد بهشتی: اهلیت، معرفتی حضوری و پایه شهر ایرانی

سید محمد بهشتی شیرازی، عضو شورای عالی میراث فرهنگی و گردشگری، به واکاوی مفهوم «اهلیت» پرداخت. وی اهلیت را نوعی معرفت حضوری دانست که در وجود انسان نهادینه می‌شود و با دانایی مبتنی بر مطالعه متفاوت است.

اهلیت؛ تشخیص وقت و اندازه

بهشتی با مثالی ملموس، اهلیت را شبیه به «اهل خانه بودن» توصیف کرد که فرد حتی بدون اراده، درست عمل می‌کند. او اظهار کرد:

• اهلیت دستگاهی از اندازه‌گیری در ناخودآگاه انسان پدید می‌آورد که امکان تشخیص مقدار، اندازه و زمان درست هر کاری را می‌دهد.
• در دوره‌هایی که اهلیت برقرار بود، ایرانی‌ها در حوزه معماری و هنر اساساً نمی‌توانستند چیز زشت یا غلط تولید کنند.

تجلی اهلیت در آشپزخانه و معماری ایرانی

بهشتی آشپزخانه سنتی ایرانی را یکی از حوزه‌های آشکار بروز اهلیت دانست که در آن، فرایند پخت غذا منوط به «وقت‌شناسی دقیق» و «انتظار» است. وی افزود: آشپزی ایرانی هنوز یکی از معدود عرصه‌هایی است که جوهره اهلیت در آن حفظ شده است.

وی همچنین اصفهان را قله شهرسازی اسلامی دانست که الگوی شهر ایرانی در آنجا به کمال رسید. میدان نقش جهان و خیابان چهارباغ، که معبر را به مقصدی زیباشناختی تبدیل کرد، نمونه‌های بارز این تحقق هستند.

کوتاه‌بینی و سقوط اصفهان از ارتفاع بلند

بهشتی در بخش پایانی سخنان خود، وضعیت امروز اصفهان را یک فاجعه فرهنگی توصیف کرد:

اصفهان که قله‌های هنر و شهرسازی را فتح کرده بود، امروز در خطرناک‌ترین وضعیت ممکن قرار گرفته است. اصفهان از ارتفاع بسیار بلندی در حال خوردن به زمین است.

وی «کوتاه‌بینی» را بزرگ‌ترین تهدید امروز اصفهان دانست. در گذشته، دوراندیشی اصفهانی‌ها عامل شکل‌گیری شهر اسلامی بود، اما امروز غلبه منافع کوتاه‌مدت، خسارت‌های بلندمدت را نادیده می‌گیرد.

تأثیر اختلال اهلیت بر محیط زیست و گردشگری

بهشتی به افزایش بی‌رویه کشاورزی در حاشیه زاینده‌رود اشاره کرد و گفت: مساحت زمین‌های کشاورزی از ۷۰ هزار هکتار در سال ۱۳۳۵ به بیش از ۵۰۰ هزار هکتار در سال‌های اخیر رسیده، در حالی که آب زاینده‌رود ثابت مانده است. این وضعیت، نشانه روشن عدم دوراندیشی است.

در مورد کاهش گردشگران نیز وی اظهار داشت: «هر شهر شبیه اهل خود است... سیمای امروز اصفهان آشکارا شهادت می‌دهد که حال اهل اصفهان در اهلیت خوب نیست.» وی کاهش گردشگری را به «آتش گرفتن گوشه‌ای از خانه میزبان» تشبیه کرد و تأکید نمود: بازگشت به اهلیت، شرط نجات اصفهان است که تنها از طریق انس و تماس با مظاهر اصیل فرهنگی شهر محقق می‌شود.