چاقوسازی همدان؛ میراث ۱۸۰ ساله «آهن و آتش» در فهرست ملی ناملموس

ریشه‌های تاریخی و جایگاه همدان در صنعت فلز

همدان، به عنوان یکی از کهن‌ترین شاهراه‌های تجاری فلات ایران، همواره کانون مهمی برای تولید ابزارآلات فلزی و تجهیزات رزم در ایران بوده است. فراوانی معادن غنی فلز و ذوق هنرمندانه صنعتگران محلی، این شهر را به مرکزی برای این صنعت تبدیل کرده بود.

بازارهای تاریخی، راسته بازارهای پررونق و کاروانسراهای این شهر، به‌ویژه در عصر قاجار، شاهدان زنده شکوه بازرگانی و سازماندهی فضایی منحصربه‌فرد شهرهای ایرانی هستند. نام‌هایی چون علی محمودی و حسین حاجی‌آبادی از اساتید قدیمی این حرفه، شهرتی فراتر از مرزهای استانی برای چاقوسازی همدان رقم زدند.

فرآیند خلق یک چاقوی سنتی

ساخت چاقوی همدان، داستانی از صبر، دقت و ظرافت است که مراحل زیر را در بر می‌گیرد:

• انتخاب مواد اولیه: آغاز کار با انتخاب فولاد مرغوب است.
• شکل‌دهی (آهنگری): تیغه در کوره زغال سرخ شده و زیر ضربات پیوسته چکش، شکل می‌گیرد.
• سخت‌کاری (آب‌دهی): تیغه داغ در آب یا روغن سرد فرو برده می‌شود تا جسمی مقاوم و جان‌دار حاصل شود. این فرآیند، وجه تمایز اصلی چاقوهای همدان در سختی و استحکام فلز است.
• پرداخت و سوهان‌کاری: لبه‌ها با دقت سوهان‌کاری و پرداخت می‌شوند تا برندگی نهایی حاصل شود.
• ساخت دسته: دسته از موادی چون چوب گردو، استخوان یا شاخ حیوانات ساخته شده و گاه با نقش و نگارهایی ظریف حکاکی می‌شود.
• اتصال و آزمون: در نهایت، اتصال دسته و تیغه، پرداخت نهایی فلز و آزمون برندگی، یک اثر هنری کاربردی را پدید می‌آورد.

چاقوهای اصیل همدانی، که با نام‌های چاقوی قصابی یا چوپانی نیز شناخته می‌شوند، دارای یک مهر حک‌شده (اغلب به شکل گنجشک با قدمت ۱۱۰ ساله) هستند که نشانه سازنده و تأییدی بر اصالت جغرافیایی محصول است.

استاد رضا جاوید؛ میراث‌دار ۲۰۰ ساله

رضا جاوید، هنرمند پیشکسوت همدانی، پس از شش دهه فعالیت مستمر، همچنان چراغ هنر اصیل چاقوسازی را روشن نگه داشته است. او که از هفت‌سالگی شاگرد پدرش، استاد حسین جاوید، بوده، میراثی ۱۸۰ تا ۲۰۰ ساله را بر دوش می‌کشد.

استاد جاوید، آخرین بازمانده نسلی است که اصول ساخت ابزارهای فولادی را سینه به سینه منتقل کرده‌اند. او تاکید می‌کند که دانش ساخت ابزارهای تخصصی به تدریج در حال فراموشی است و چاقوهای سنتی همدان، نمادی از مهارت دست و استفاده هوشمندانه از مواد اولیه در دسترس بوده‌اند. این چاقوها با سادگی توام با کیفیت بسیار بالا، از نمونه‌های سایر مناطق ایران متمایز می‌شوند.

ثبت ملی و ضرورت حمایت از میراث ناملموس

به گفته زهرا شیرزادی، کارشناس صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی همدان، فن چاقوسازی با شماره ۱۱۶۷ در تاریخ ۲۲ اسفند سال ۱۳۹۴ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی به ثبت رسیده است و همچنان در دل بازار سرپوشیده شهر نفس می‌کشد. در حال حاضر، پنج کارگاه فعال چاقوسازی در بازار سرپوشیده همدان فعالیت دارند.

اساتید برجسته و سبک‌های متمایز

در میان این کارگاه‌ها، نام اسطوره‌هایی چون محمد شفیعی (محمد طلا) که به حکاکی نام مادرش روی کارها معروف بود، برادران چراغی و ذکریا از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. فرزندان استاد چراغی در حال حاضر با جدیت در حال تداوم این سنت خانوادگی هستند.

کارشناسان معتقدند که حفظ و گسترش این هنر، نیازمند حمایت جدی و آگاهانه است. راهکارهای پیشنهادی شامل موارد زیر است:

• برگزاری جشنواره‌های تخصصی
• آموزش نسل جدید در هنرستان‌ها
• ثبت نشان جغرافیایی چاقوی همدان
• معرفی گسترده از طریق رسانه‌ها و تورهای گردشگری

این صنعت، بخش مهمی از هویت فرهنگی همدان را تشکیل می‌دهد و انتقال دانش فنی استادکاران به نسل‌های آینده، برای پایداری این میراث گران‌بها حیاتی است.