اختلاف آماری بر سر سهم کشاورزی از آب ایران؛ راهکار توسعه آبیاری نوین

جدال آماری بر سر سهم کشاورزی از آب کشور

سهم واقعی بخش کشاورزی از منابع آبی کشور، یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در سال‌های اخیر بوده است. در حالی که برخی کارشناسان و گزارش‌ها سهم این بخش را تا «حدود ۹۰ درصد» عنوان می‌کنند، مقامات وزارت جهاد کشاورزی این ارقام را اغراق‌آمیز می‌دانند.

• دیدگاه کارشناسی رایج: سهم مصرف آب کشاورزی حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد منابع آبی کشور است.
• دیدگاه وزارت جهاد کشاورزی: مصرف واقعی آب در بخش کشاورزی در سال جاری حدود ۴۲ تا ۴۵ میلیارد مترمکعب بوده است.

معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی اخیراً با رد برداشت‌های رایج، اعلام کرده است که سهم صحیح کشاورزی از آب تجدیدپذیر کشور، حدود ۷۰ درصد است. با وجود این اختلاف آماری، یک اجماع جدی وجود دارد: برای عبور از بحران آب، کاهش مصرف و افزایش بهره‌وری در کشاورزی امری ضروری است. این وضعیت با کاهش بی‌سابقه آبخوان‌ها و فرونشست زمین، تصویری نگران‌کننده از آینده منابع آبی ایران ترسیم می‌کند.

سامانه‌های نوین آبیاری؛ راهکار اصلی صرفه‌جویی

در پاسخ به بحران آب، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری تحت فشار و موضعی به عنوان یکی از مهم‌ترین اقدامات سیاستی و اجرایی مطرح شده است. مسئولان جهاد کشاورزی تأکید دارند که اجرای این سامانه‌ها می‌تواند بین ۳۰ تا ۴۰ درصد در مصرف آب صرفه‌جویی کند و در فناوری‌هایی مانند نوار تیپ، این صرفه‌جویی تا حدود ۷۰ درصد نیز می‌رسد.

بر اساس تحقیقات داخلی و همچنین ارزیابی سازمان‌های بین‌المللی از جمله فائو، اجرای روش‌های نوین آبیاری می‌تواند بین ۳۰ تا ۴۰ درصد مصرف آب را کاهش دهد و افزایشی در حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد در بهره‌وری ایجاد کند.

این سامانه‌ها علاوه بر کاهش مصرف، به افزایش عملکرد محصول در واحد سطح و بهبود کلی بهره‌وری آب کمک شایانی می‌کنند.

آبیاری هوشمند و توسعه زیرساخت‌ها

در کنار توسعه آبیاری تحت فشار، حرکت به سمت آبیاری هوشمند نیز به عنوان «کلید نجات آب» معرفی شده است. هدف از این فناوری، تنظیم دقیق زمان و مقدار آبیاری بر اساس داده‌های واقعی مزرعه (مانند رطوبت خاک و نیاز واقعی گیاه) و کاهش تلفات ناشی از مدیریت نادرست است. بیش از ۱۰۰ طرح پایلوت آبیاری هوشمند با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان و بهره‌برداران در کشور اجرا شده که ارزیابی‌ها تأثیر مثبت آن را در کاهش مصرف و ارتقای عملکرد تأیید می‌کند.

آمار تجهیز اراضی به سامانه‌های نوین آبیاری

فریبرز عباسی، مجری طرح توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، در تشریح اقدامات انجام‌شده، آمار زیر را ارائه کرد:

• مجموع اراضی تجهیزشده: حدود ۳.۲ میلیون هکتار.
• اجرا با اعتبارات دولتی و مشارکت مردمی: نزدیک به ۲.۷ میلیون هکتار.
• اجرا صرفاً با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی: بیش از ۵۰۰ هزار هکتار.

وی تأکید کرد که با وجود محدودیت اعتبارات دولتی، استقبال بهره‌برداران به دلیل دوره بازگشت سرمایه کوتاه و تشدید کمبود آب، رو به افزایش است و بخش خصوصی داخلی نیز کشور را در این حوزه به خودکفایی رسانده است.

یارانه‌ها و سهم مشارکت بهره‌برداران

طبق قوانین بالادستی، سهم مشارکت دولت در اجرای سامانه‌های نوین آبیاری ۸۵ درصد و حداقل سهم مشارکت بهره‌برداران ۱۵ درصد تعیین شده است. با این حال، به دلیل افزایش تورم و هزینه‌های واقعی اجرای طرح‌ها، دولت نمی‌تواند مابه‌التفاوت افزایش قیمت‌ها را در موافقت‌نامه‌های بودجه‌ای لحاظ کند. در نتیجه، سهمی از هزینه‌ها که بیش از رقم مصوب اولیه است، توسط بهره‌برداران پرداخت می‌شود و در عمل سهم مردم از ۱۵ درصد مصوب بیشتر می‌شود.