هشدار درباره «حاشیه‌نشینی کارگاهی-صنعتی» و تهدید نابودی اراضی کشاورزی

فریدون بابایی‌اقدم، عضو هیأت مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران، با اشاره به گسترش بی‌برنامه شهرها، نسبت به ظهور پدیده‌ای جدید تحت عنوان «حاشیه‌نشینی کارگاهی–صنعتی» هشدار داد. این پدیده که فاز تازه‌ای از حاشیه‌نشینی محسوب می‌شود، تنها به تبدیل زمین‌های کشاورزی به سکونتگاه محدود نمانده، بلکه اراضی را به کاربری‌های کارگاهی و صنعتی خارج از چارچوب طرح‌های جامع و تفصیلی تبدیل کرده است.

⚠️ تخلفات گسترده در ساخت‌وسازهای صنعتی حاشیه شهرها

بررسی‌های میدانی در شهرهای صنعتی بزرگ و متوسط بالای ۲۰ هزار نفر جمعیت، نشان‌دهنده تخلفات گسترده در ساخت‌وسازهای کارگاهی است. بر اساس ضوابط مصوب، حدنصاب تفکیک اراضی کارگاهی معمولاً ۶۰۰ متر مربع با ۴۰ درصد سطح اشغال تعیین شده است. با این حال:

• بخش قابل‌توجهی از سوله‌ها و کارگاه‌ها با مساحت‌های بسیار کوچک‌تر احداث شده‌اند.
• سطح اشغال این واحدها به نزدیک به ۱۰۰ درصد رسیده است.
• این ساخت‌وسازها بدون رعایت الزامات عرض گذر، تراکم ساختمانی و ضوابط ایمنی انجام شده‌اند.
• این بی‌ضابطگی، نظم کالبدی مناطق پیرامونی شهرها را به‌شدت برهم زده است.

💰 دلایل و پیامدهای توسعه غیررسمی

عوامل متعددی در سوق دادن واحدهای تولیدی کوچک و متوسط به فعالیت در خارج از پهنه‌های مصوب صنعتی نقش دارند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

ارزان بودن زمین، سهولت جذب نیروی کار محلی و نزدیکی به بازار مصرف، محرک‌های اصلی توسعه واحدهای تولیدی در حاشیه شهرها بوده‌اند.

پیامد این روند، که از سکونت غیررسمی به تولید غیررسمی تغییر مسیر داده، کاهش هزینه تولید برای این واحدها بوده است. با این حال، عواقب منفی و جدی‌تری نیز به دنبال داشته است:

• نابودی اراضی کشاورزی مرغوب.
• ایجاد بافت‌های فاقد کیفیت و ایمنی.
• ایجاد اشتغال غیررسمی.
• تهدید جدی برای نظم برنامه‌ریزی شهری، ایمنی، اقتصاد محلی و محیط‌زیست.

🌍 ابعاد ملی چالش و راهکارهای مهار پدیده

بابایی‌اقدم با اشاره به اینکه نمونه‌های شاخص این پدیده در شهرهای تبریز و همدان مشاهده می‌شوند، تأکید کرد که این معضل ابعاد ملی دارد و به یک چالش جدی در مدیریت و برنامه‌ریزی شهری کشور تبدیل شده است.

مهار این پدیده نیازمند اقدامات اساسی در سطح سیاست‌گذاری و اجرا است:

1. بازنگری اساسی در سیاست‌های مدیریت اراضی.
2. نظارت سختگیرانه بر صدور پروانه‌ها.
3. انطباق تصمیمات با واقعیت‌های محلی هر منطقه.

همچنین، طرح‌های توسعه شهری باید با نگاهی پیشگیرانه و از طریق ایجاد پهنه‌های صنعتی برنامه‌ریزی‌شده، مانع از گسترش توسعه خودجوش در حواشی شهرها شوند.

🚨 هشدار درباره آینده شهرهای صنعتی

این مقام مسئول هشدار داد که در صورت ادامه روند بی‌ضابطگی، تهدیدات زیر بخش گسترده‌ای از شهرهای صنعتی ایران را در بر خواهد گرفت و در این میان، نقش شهرداران و شهرداری‌ها به عنوان متولیان شهری بیش از پیش برجسته خواهد بود:

• نابودی زمین‌های مرغوب کشاورزی.
• رشد واحدهای فاقد ایمنی.
• افزایش آلودگی‌های زیست‌محیطی در شهرهای بزرگ.