پروژه نیمه‌جان بازچرخانی آب صنعتی؛ چرا بازار «آب بازیافتی» در ایران متولد نشد؟

چالش‌های بازچرخانی آب در صنعت: پروژه‌ای که روی کاغذ ماند

با وجود اینکه برنامه هفتم توسعه، صنایع آب‌بر را ملزم به استفاده از منابع آب نامتعارف کرده است، این الزام حیاتی همچنان در مرحله تئوری باقی مانده است. بسیاری از واحدهای بزرگ صنعتی، از جمله فولاد، پتروشیمی و سیمان، فاقد زیرساخت‌های حداقلی برای تصفیه پساب صنعتی هستند. موانع اصلی در این مسیر عبارتند از:

• هزینه‌های بالای سرمایه‌گذاری اولیه: صنایع، سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای احداث تصفیه‌خانه‌ها را سنگین می‌دانند.
• نبود مهارت عملیاتی: فقدان دانش فنی و مهارت‌های لازم برای بهره‌برداری مؤثر از سیستم‌های تصفیه.
• فقدان چارچوب اقتصادی شفاف: نبود قیمت‌گذاری مشخص و تضمین خرید برای آب تصفیه‌شده.

این عوامل باعث شده‌اند که «آب بازیافتی» در نگاه صنایع، نه یک فرصت اقتصادی، بلکه یک هزینه اضافی تلقی شود. در نتیجه، حتی در مناطقی که تنش آبی به مرز هشدار رسیده، بازچرخانی آب در مقیاس گسترده شکل نگرفته و صنایع همچنان به منابع آب شیرین یا پروژه‌های پرهزینه انتقال آب وابسته هستند.

زیان پنهان هدررفت آب؛ فراتر از مصرف مستقیم

صنایع بزرگ اغلب آمارهایی از کاهش مصرف آب یا استفاده از پساب ارائه می‌دهند، اما مقایسه این ارقام با استانداردهای جهانی نشان می‌دهد که ظرفیت واقعی صرفه‌جویی چندین برابر بیشتر است. برای مثال، فولاد مبارکه با مصرف حدود ۲.۲ مترمکعب آب به ازای تولید هر تن فولاد، نمونه‌ای از بهینه‌سازی نسبی را نشان می‌دهد، در حالی که بسیاری از واحدهای دیگر مصرفی به مراتب بالاتر دارند و اطلاعات شفافی از هدررفت ارائه نمی‌دهند.

در بخش‌های پتروشیمی و سیمان نیز، نبود داده‌های رسمی دقیق، هزینه‌های واقعی هدررفت آب را پنهان کرده است. این هزینه‌ها تنها به مصرف مستقیم محدود نمی‌شوند، بلکه شامل موارد زیر هستند:

• کاهش پایداری و ثبات تولید.
• افزایش ریسک توقف عملیات صنعتی.
• تشدید تنش آبی در مناطق محلی.
• کاهش ارزش اقتصادی کلی مناطق صنعتی.

در واقع، هر لیتر آب هدررفته، یک زیان مضاعف برای صنایع و مناطق درگیر خشکسالی محسوب می‌شود، اما این واقعیت هنوز در ساختار تصمیم‌گیری صنعتی به درستی منعکس نشده است.

چرا «بازار آب بازیافتی» در ایران متولد نشد؟

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، بازار آب بازیافتی به یک حوزه اقتصادی پایدار تبدیل شده است، اما در ایران، حتی قواعد ابتدایی این بازار نیز شکل نگرفته است. موانع اصلی در این زمینه ساختاری و زیرساختی هستند:

• نبود خریدار مشخص: صنایع دارای تصفیه‌خانه (فروشندگان بالقوه) خریدار تضمین‌شده‌ای ندارند.
• فقدان قیمت‌گذاری رسمی: هیچ سازوکار دولتی یا بازارمحوری برای تعیین قیمت آب بازیافتی وجود ندارد.
• نقص زیرساخت انتقال: شبکه و استانداردهای لازم برای انتقال آب تصفیه‌شده بین واحدهای صنعتی در بیشتر مناطق ایجاد نشده است.
• عدم تضمین بازگشت سرمایه: صنایع کوچک و متوسط به دلیل نبود تضمین خرید، تمایلی به ورود به فرآیند هزینه‌بر تصفیه پساب ندارند.

نبود شفافیت، فقدان مشوق‌های دولتی و سازوکارهای مشخص، عملاً این بازار را پیش از تولد فلج کرده است؛ بازاری که می‌توانست بار کمبود آب کشور را کاهش دهد و صنایع را از رقابت مخرب بر سر منابع آب شیرین دور سازد.

اقتصاد دایره‌ای: آینده ناگزیر بخش صنعت

اگرچه وضعیت کنونی امیدوارکننده نیست، اما فرصت‌های بزرگی در رویکرد اقتصاد دایره‌ای آب وجود دارد. برای تحقق این مهم، اقدامات زیر ضروری است:

• ایجاد کنسرسیوم‌های مشترک: صنایع بزرگ می‌توانند با همکاری یکدیگر، تصفیه‌خانه‌های منطقه‌ای راه‌اندازی کرده و هزینه‌ها را سرشکن کنند.
• سیاست‌های حمایتی دولت: دولت می‌تواند با تضمین خرید آب بازیافتی یا اعمال معافیت‌های مالیاتی، صنایع را به سمت بازچرخانی سوق دهد.
• استانداردسازی کیفیت: تدوین و اجرای استانداردهای دقیق برای کیفیت آب بازیافتی، اعتماد لازم را برای شکل‌گیری یک بازار واقعی صنعتی ایجاد می‌کند.

با توجه به ورود ایران به دوره‌ای از تنش آبی پایدار، بازچرخانی آب دیگر یک انتخاب نیست، بلکه آینده‌ای ناگزیر برای بخش صنعت خواهد بود. هرچه این تحول دیرتر رقم بخورد، هزینه‌های اقتصادی آن برای کشور سنگین‌تر خواهد شد. شکل‌گیری بازار آب بازیافتی، استانداردسازی چرخه آب صنعتی و ایجاد مشوق‌های اقتصادی، مسیر را به سوی یک اقتصاد دایره‌ای واقعی هموار خواهد کرد.