گزارش تکان‌دهنده مرکز پژوهش‌ها: تهران ۶ برابر استاندارد جهانی آلوده است؛ حقابه ارومیه تخصیص نیافت

فقدان داده‌های محیط زیستی؛ مانع اصلی مدیریت

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس بر اساس ۹۳ شاخص در سه حوزه محیط زیست انسانی (۷ زیرحوزه)، طبیعی (۳ زیرحوزه) و دریایی (۳ زیرحوزه) تهیه شده است. مهم‌ترین تأکید بازوی پژوهشی مجلس، ضرورت تدقیق، به‌روزرسانی و انتشار مستمر داده‌ها برای تعیین جایگاه دقیق کشور در شاخص‌های بین‌المللی است.

نبود داده‌های دقیق یا نادرست بودن آن‌ها، برنامه‌ریزی، اولویت‌بندی و سیاست‌گذاری در حوزه محیط زیست را با چالش جدی مواجه کرده و منجر به تصویب قوانین و مقررات بدون تطابق کامل با شرایط کشور شده است.

برنامه‌های حفاظتی و ارزش‌گذاری اقتصادی

در حوزه محیط زیست طبیعی، ۲۵ برنامه عملیاتی برای حفاظت از گونه‌های پستانداران از جمله پلنگ، یوزپلنگ، خرس قهوه‌ای، خرس سیاه، گربه پالاس، گوزن زرد، شوکا و گورخر تهیه شده است. همچنین، ارزش‌گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستمی تا سال ۱۴۰۳ برای بیش از ۶۰ درصد از مساحت کل کشور (۲۵ استان) انجام شده یا در حال اجراست. ارزش‌گذاری ۶ استان دیگر نیز در سال جاری آغاز شده است.

نگرانی‌ها در حوزه محیط زیست طبیعی و آبی

اختلاف در آمار جنگل‌ها و تعداد آتش‌سوزی‌ها

در حالی که سازمان منابع طبیعی کشور مساحت جنگل‌ها را ۱۷.۶ میلیون هکتار (۱۰.۷ درصد مساحت کشور) اعلام می‌کند، آمار فائو این میزان را ۱۰.۷ میلیون هکتار (۶.۵ درصد مساحت کشور) می‌داند که حدود ۱۰ درصد آن جنگل‌های دست کاشت هستند. این اختلاف ناشی از تفاوت در تعریف جنگل است.

آمار آتش‌سوزی‌ها نیز نگران‌کننده است؛ از سال ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۲:

• بیش از ۲۰ هزار فقره آتش‌سوزی در کشور رخ داده است.
• بیش از ۱۸۰ هزار هکتار از اراضی جنگلی و مرتعی در پی این حوادث دچار حریق شده‌اند.

تالاب‌های غبارخیز و حقابه محقق نشده

بررسی‌ها نشان داد که کشور دارای ۲۲۴ تالاب طبیعی، سدتالاب و آب‌بندان است که ۲۰۱ مورد آن‌ها تالاب‌های طبیعی هستند. سازمان محیط زیست اعلام کرده است که ۲۳ تالاب پتانسیل غبارخیزی دارند. تالاب‌های زیر بالاترین میزان غبارخیزی را در میان تالاب‌های ایران دارند:

• هورالعظیم
• هامون
• خورخوران و حرا
• تالاب کجی نمکزار
• جازموریان

بر اساس برنامه هفتم توسعه، مقرر شده است سالیانه ۱۰.۷ میلیارد مترمکعب به عنوان حقابه محیط زیستی اختصاص یابد. با این حال، در نیمه نخست امسال، نه تنها حقابه محیط زیستی دریاچه ارومیه تخصیص داده نشده، بلکه حقابه تالاب‌های با شدت غبارخیزی نیز محقق نشده است.

بحران آلودگی هوا و مدیریت پسماند

آلودگی ۶ برابری هوای تهران

در حوزه محیط زیست انسانی، داده‌ها نشان می‌دهد که وضعیت آلودگی هوا در پایتخت بسیار وخیم است. غلظت سالانه ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) در سال ۱۴۰۲ در شهر تهران:

• بیش از ۶ برابر استاندارد سازمان جهانی بهداشت (WHO) بوده است.
• ۲.۶ برابر استاندارد ملی کشور بیشتر بوده است.

آمار پایین تفکیک پسماند و رهاسازی فاضلاب

آمار تفکیک پسماند در کشور به صورت میانگین تنها ۷ درصد است که در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته بسیار پایین است (آلمان: ۳۴.۱ درصد، آمریکا: ۴۰.۲ درصد). علاوه بر این، در حالی که میزان تولید پسماندهای ساختمانی برابر با سرانه جهانی است، تنها ۰.۱ درصد از آن‌ها بازیافت می‌شوند.

در بخش مدیریت آب و فاضلاب، حدود ۶۰ درصد از فاضلاب تصفیه‌شده در محیط زیست رهاسازی می‌شود. آمار شرکت مهندسی آب و فاضلاب نشان می‌دهد:

حدود ۴۰ درصد (معادل ۴۰.۷ میلیارد مترمکعب) از فاضلاب تصفیه‌شده مورد استفاده مجدد قرار می‌گیرد و مابقی عمدتاً در محیط زیست رهاسازی یا مورد تغذیه آبخوان‌ها قرار می‌گیرد.