چالش‌های توسعه کشاورزی ارگانیک در ایران: از رکود داخلی تا فرصت‌های صادراتی

وضعیت کنونی و سهم ایران از بازار جهانی

بررسی داده‌های رسمی نشان می‌دهد که ایران در میان ۲۸۰ کشور جهان، رتبه ۷۹ را در تولید محصولات ارگانیک به خود اختصاص داده است. با این حال، کشورمان سهم قابل‌توجهی از گردش مالی ۲۵۳ میلیارد دلاری بازار جهانی را در اختیار ندارد.

میزان مصرف محصولات ارگانیک در سطح جهانی بین ۲۰ تا ۲۵ درصد است، در حالی که این رقم در ایران بسیار پایین‌تر است و به گفته فعالان این بخش، نیاز مبرم به فرهنگ‌سازی دارد. تولیدکنندگان داخلی نیز با انگیزه پایین برای توسعه کشت مواجه هستند، چرا که هزینه‌های تولید سنگین، قیمت محصولات ارگانیک را در سطح جهانی بین ۳۰ تا ۵۰ درصد بالاتر از محصولات عادی قرار می‌دهد و در شرایط اقتصادی کنونی، این محصولات در سبد خرید مردم اولویت ندارند.

انجمن ارگانیک ایران اعلام کرده است که تنها حدود ۵ درصد از کل تولیدات کشاورزی کشور به‌صورت ارگانیک انجام می‌شود. این رقم بسیار پایین، عمدتاً ناشی از هزینه‌های بالا و پیچیدگی‌های اداری صدور گواهی است.

موانع اصلی توسعه و رکود داخلی

محمدعلی رضایی کمال‌آباد، عضو هیات‌رئیسه اتاق بازرگانی ایران، وضعیت کشاورزی ارگانیک را «نامناسب و روبه‌رو با چالش‌های فراوان» توصیف می‌کند. به باور وی، اصلی‌ترین دلایل عدم توسعه این بخش، به نبود تقاضای کافی در بازار داخلی و ضعف در فرهنگ مصرف بازمی‌گردد.

چالش‌های اقتصادی و فرهنگی

نبود تقاضا، موتور محرک صنعت را از کار انداخته و کشاورزان را بی‌انگیزه کرده است. همچنین، فرهنگ مصرف ارگانیک در ایران هنوز شکل نگرفته و مصرف‌کنندگان تمایلی به پرداخت قیمت بالاتر ندارند. مشکلات ساختاری این حوزه شامل موارد زیر است:

• نبود تقاضای داخلی: تقاضا، موتور محرک هر صنعت است و بدون آن کشاورزان انگیزه‌ای برای تغییر روش‌های سنتی خود ندارند.
• سوءاستفاده از عنوان ارگانیک: این تصور غلط که محصولات روستایی یا با ظاهر طبیعی، لزوماً ارگانیک هستند، بازار را با محصولات تقلبی اشباع کرده و اعتماد عمومی را کاهش داده است.
• وابستگی به روش‌های سنتی: کشاورزان سنتی، که بخش عمده کشاورزی ایران را تشکیل می‌دهند، فاقد دانش علمی لازم برای مبارزه بیولوژیک با آفات هستند و به سموم و کودهای شیمیایی وابسته‌اند.
• عدم دستیابی به استانداردهای پایه: بسیاری از محصولات مانند گیاهان دارویی، دارای باقی‌مانده سموم بالایی هستند، به طوری که تولیدکنندگان حتی به شرایط ایده‌آل تولید محصولات غیرارگانیکِ سالم نیز نرسیده‌اند.

پتانسیل‌های صادراتی و الزامات بین‌المللی

بازارهای صادراتی محصولات ارگانیک، برخلاف بازار داخلی، فرصت‌های بزرگی را پیش روی ایران قرار می‌دهند. قیمت جهانی این محصولات ۳۰ تا ۵۰ درصد بالاتر از محصولات معمولی است و مصرف جهانی نیز سالانه ۱۵ تا ۲۰ درصد رشد دارد. این عوامل می‌توانند بازده اقتصادی قابل توجهی برای صادرکنندگان ایرانی ایجاد کنند.

محصولات با مزیت نسبی

ایران در تولید محصولاتی مانند زعفران، پسته، خرما، خشکبار و گیاهان دارویی دارای مزیت نسبی است. در صورت اخذ گواهی‌های معتبر و استاندارد بین‌المللی، این محصولات می‌توانند سهم ایران را از بازار جهانی ارگانیک به طرز چشمگیری افزایش دهند.

دشواری‌های اخذ گواهی بین‌المللی

کشت ارگانیک در سطح بین‌المللی، مطابق با استانداردهای IFOAM و USDA، الزامات بسیار سختی دارد. از جمله این الزامات، لزوم عدم استفاده از کودها و سموم شیمیایی در زمین به مدت حداقل سه سال است. این شرایط در ایران، به دلیل غلبه کشاورزی سنتی، به ندرت فراهم است.

علاوه بر این، نهادهای بین‌المللی مجوزدهنده در ایران محدود هستند و هزینه‌های نجومی بابت صدور گواهی از کشاورزان مطالبه می‌کنند. این هزینه‌ها که گاهی به دلیل نیاز به بازرسی‌های مکرر و استانداردهای سخت‌گیرانه افزایش می‌یابند، برای کشاورزان کوچک‌مقیاس ایرانی مقرون‌به‌صرفه نیست.

راهکارهای نوین برای جهش اقتصادی

یکی از مهم‌ترین راهکارهای نوین برای توسعه تولید محصولات ارگانیک و کاهش فشار بر منابع داخلی، به‌ویژه در حوزه آب، اجرای طرح کشت فراسرزمینی است. با تمرکز بر کشورهایی مانند اوراسیا، روسیه، آفریقا و آمریکای جنوبی، می‌توان تولید ارگانیک گواهی‌شده را برای تضمین صادرات و حتی تامین بخشی از بازار داخلی توسعه داد.

برای فعال‌سازی ظرفیت بالقوه بازار ارگانیک در ایران، فعالان این بخش مسیرهای زیر را پیشنهاد می‌کنند:

• تسهیل فرآیند صدور گواهی ارگانیک و کاهش چشمگیر هزینه‌های آن.
• سرمایه‌گذاری جدی در فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی به مصرف‌کنندگان در مورد مزایای واقعی محصولات ارگانیک.
• تمرکز هدفمند بر محصولات دارای مزیت صادراتی با تقاضای جهانی بالا.
• بررسی و اجرای مدل کشت فراسرزمینی با هدف صادرات و کشاورزی پایدار.

در صورتی که این زنجیره حمایتی و سیاستی به‌درستی اجرا شود، محصولات ارگانیک می‌توانند به یک رکن صادراتی و صنعتی با ارزش افزوده بالا برای اقتصاد کشور تبدیل شوند. در غیر این صورت، بازار ارگانیک ایران همچنان در معرض رکود خاموش باقی خواهد ماند.